در ادامه آموزش گسترش اندیشه پویا:
قالب مستزاد شعری است که از اضافه شدن واژه یا عبارتی به مصراعهای قالبهایی چون رباعی و غزل ساخته میشود و سابقه آن در ادبیات فارسی به قرن پنجم هجری قمری میرسد. در این مطلب از مجله یاد میگیریم قالب مستزاد چیست و مستزادهای معروف و نمونه شعر مستزاد را با هم بررسی میکنیم. همچنین انواع مستزاد و تفاوت این قالب با قالبهای دیگری چون چهارپاره را معرفی میکنیم. علاوه بر اینها به موضوعاتی مانند دوره ظهور قالب مستزاد نیز میپردازیم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای طرح کردهایم که با پاسخ دادن به آنها میزان یادگیری خود را بسنجید و آن را افزایش دهید.
- با ساختار قالب مستزاد آشنا خواهید شد.جایگاه قافیه در شعر مستزاد را میشناشید.انواع مستزاد بر اساس قالب اصلی را یاد میگیرید.با انواع مستزاد بر اساس مضمون آنها، آشنا میشوید.دوره ظهور و رواج قالب مستزاد را یاد خواهید گرفت.تفاوت مستزاد با قالبهایی چون چهارپاره را درک خواهید کرد.
مستزاد نوعی قالب شعری است که به آخر هر مصراع آن کلماتی اضافه میشود که معنای آن مصراع را کامل میکنند. در واقع شاعران با اضافه کردن کلماتی به انتهای هر مصراع قالبهایی مانند قطعه، رباعی و غزل، قالب مستزاد را میسازند. در این مطلب به معرفی کامل این قالب شعری و نمونه های آن میپردازیم.
برای یادگیری همه قالبهای شعری مانند مستزاد میتوانیدمجموعه فیلمهای آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطهدر را تماشا کنید. لینک این مجموعه آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
در فهرست زیر همه ویژگیهای شعر مستزاد را آوردهایم.
- واژه یا عبارت و جملهای کوتاه بعد ازهر مصراعاصل قالب شعر بر اساس یکی از قالبهای کهن مانند غزل، رباعی، قصیده و...هموزن بودنواژه یا عبارت اضافهشده به مصراع با وزن مصراع (هموزنی از نظر رکن عروضی نه تعداد ارکان عروضی و هموزنی کامل)دارای مضامین متعدد مدحی، عاشقانه، اجتماعی و...
در بخش زیر، برخی از مستزادهای معروف را فهرست کردهایم و در ادامه، مثالهای متنوعی از شعر مستزاد را مشاهده خواهیم کرد.
- مستزاد میرزاده عشقی: «مستزاد مجلس چهارم»مستزاد ملکالشعرا بهار: «مستزاد کار ایران با خداست» و «مستزاد شام ایران روز باد»
در این بخش نمونه های زیادی از انواع مستزاد را مشاهده خواهیم کرد تا با این قالب شعری بهتر آشنا شوید. برای یادگیری قالبهای شعری میتوانیدفیلم آموزش علوم و فنون دهمدر را تماشا کنید که لینک آن را کادر زیر آوردهایم.
مستزاد مهدی اخوان ثالث
نمونه ای از شعر مستزاد را در کادر زیر آوردهایم تا با این قالب شعری بهتر آشنا شوید.
هر که گدای در مشکوی توست پادشاستشه که به همسایگی کوی توست چون گداستباغ جهان موسم اردیبهشت یا بهشتگر نه ثناخوان گل روی توست بیصفاستنرگس گلزار جنان هر که گفت یا شنفتاین که چو چشمان بیآهوی توست بیحیاستسرو شنیدم که قد آراسته خاستهمدعی قامت دلجوی توست بد اداسترحم کن ای دیده رخ زرد من درد منگرنه امیدیش به داروی توست بیدواست(مهدی اخوان ثالث)
نمونه قالب مستزاد از بهار
در کادر زیر نمونه ای از شعر مستزاد را از اشعار ملک الشعرای بهار آوردهایم.
شعر مستزاد مسعود سعد سلمان
اولین نمونه قالب مستزاد در اشعار مسعود سعد سلمان وجود داشته است و در کادر زیر بخشی از آن مستزاد را آوردهایم.
شعر مستزاد میرزاده عشقی
میرزاده عشقی از شاعران مبارز و آزادیخواه دوره مشروطه، مستزادی را درباره مجلس چهارم مشروطه و در هجو آن سروده است که در کادر زیر بخشی از آن را آوردهایم.
تا اینجا یاد گرفتیم قالب مستزاد چیست و نمونه هایی از شعر مستزاد را مشاهده کردیم. در ادامه انواع این شعر را بیشتر بررسی میکنیم. برای دسترسی آسان و همیشگی به این مطلب و سایر مطالب مجله میتوانید اپلیکشنرایگانمجله را نصب کنید.
براینصب اپلیکیشنرایگانمجله کلیک کنید.
یادگیری قالب های شعر با
تا اینجا یاد گرفتیم قالب مستزاد چیست و نمونه شعر مستزاد را بررسی کردیم. از ابتدای شکلگیری شعر در ادبیات فارسی تا کنون قالبهای زیادی به تقلید از اشعار عربی یا قالبهای جدید، توسط شاعران فارسیزبان استفاده میشدند. هرکدام از این قالبها، در دورهای از ادبیات فارسی و یکی از سبکهای ادبی، کاربرد بیشتری داشتند. علاوه بر این، هرکدام از قالبهای شعری، دارای ویژٰگیهایی چون مضمون خاص، جایگاه قافیه خاص، تعداد مشخص ابیات و... هستند که برای یادگیری درست یک قالب شعری باید با همه قالبهای شعری فارسی آشنا باشیم. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی را آوردهایم که برای یادگیری قالبهای شعری، مفید و کاربردی هستند.
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم در فرادرسفیلم آموزش ادبیات فارسی پایه یازدهم در فراردسفیلم آموزش ادبایت فارسی پایه دهم در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فراردسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرسفیلم آموزش رایگان قالب مثنوی در فرادرسفیلم آموزش رایگان قالب های شعری غزل و قصیده و شباهتها و تفاوتهای آنها در فرادرسفیلم آموزش رایگان قالب قطعه و انواع آن در فرادرسفیلم آموزش رایگان قالب دوبیتی در فرادرس
همچنین برای بهرهمندی از آموزشهای جامعتر میتوانید از مجموعه آموزشهای زیر استفاده کنید.
- مجموعه فیلمهای آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه در فرادرس
شعرهای مستزاد را از نظرقالب شعری پایه آنهاو بر اساس مضمون آنها میتوانیم به انواعی تقسیم کنیم که مهمترین آنها را در فهرست زیر آوردهایم.
- مستزاد غزلمستزاد رباعیمستزاد قطعهمستزاد مدحیمستزاد عاشقانهمستزاد عارفانهمستزاد اجتماعیمستزاد میهنی
در ادامه انواع مستزاد را با نمونه بررسی میکنیم اما پیش از آن میتوانید با تماشایفیلم آموزش رایگان قالب قصیده و غزلدر فراردس، با قالبهای پایه شعر مستزاد آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر قرار دادهایم.
در کادر زیر یکی از نمونههای قالب مستزاد را آوردهایم که شاعر ازقالب «غزل»برای سرودن آن استفاده کرده است زیرا محتوای غنایی دارد و جایگاه قافیه در آن نیز در مصراع اول و همه مصراعهای زوج است. همانطور که مشاهده میکنید شاعر همین ترتیب قافیه را در بخشهای اضافهشده به هر مصراع نیز رعایت کرده است.
ای عکس رخت جان دهد آیینه دلراچون معجرعیسیطوطی شده حیران سخنهای توجانابا آن لبگویاتا با قد شمشاد گذشتی سوی گلشنقمری به فغان شدنرگس پی نظاره شود دیدهسراپااز بهرتماشااز شرم جمال تو شده یوسف مصریدر زاویه چاهسودای تو دارد به سر وامق وعذراتنها نهزلیخاپیراهن گل از چمن از شوق تو چاک استاز فرقت رویتخون بسته دل غنچه ز لعل توهماناچون باده بهمینا(طغرل احراری)
در مطلب زیر از مجله قالب غزل را به طور کامل و با مثالهای متنوعی توضیح دادهایم.
در کادر زیر نیز نمونه دیگری از مستزاد را آوردهایم که شاعر ازقالب «قصیده»برای آفرینش آن بهره گرفته است. مصراع اول و مصراعهای زوج این شعر با همهمقافیههستند و موضوع آن نیز تعلیمی است. البته در این شعر، بخشهای اضافهشده به هر مصراع از جایگاه قافیه در قصیده تبعیت میکنند اما حروف قافیه آنها با حروف قافیه خود شعر متفاوت است.
افراخت چو در ماریه سبط شهلولاکخرگاهاقامتاز هفت زمین تا نهمین خیمهافلاکبرخاستقیامتزاندیشه این رنج طرب کاه غم انگیختکز چرخ فرو ریختسر زیر زمین ساخت نهان از زبرخاکسامانسلامتصف صف سپه کوفه در آن دشت روان سفتبا کاوش و کیم جفتنز خوی خود آزرم و نه از روز جزاباکجستندمقامتممنوع ز آب آمد و دل تفته به خواریبا خیل سراریمیجست و نمییافت به جز دیدهنمناکدریایکرامت(یغمای جندقی)
در کادر زیر مستزادی از «فرخی یزدی» از شاعران آزادیخواه مشروطه آوردهایم که مضمون آن اجتماعی و سیاسی است.
همچنین اگر به قافیه و جایگاه آن در مصراعهای این شعر نگاه کنید، متوجه خواهید شد که قالب اصلی که شاعر مستزاد را روی آن سروده است،قالب «ترکیببند»بوده است زیرا بعد از چند بیت با قافیه «اوش»، یک مصراع و مستزاد آن با قافیه «ای» آمده است و بعد از آن قافیه عوض شده و قافیه همه مصراعها، «ایدَم» است.
ای وطنپرور ایرانی با مسلک وهوشهان مکن جوش و خروشپندهای من باتجربه بنمای بهگوشگر تویی پندنیوشاجنبی گر به مثل میدهدت ساغرنوشنوش نیش است منوشوز پی خستن او در همه اوقاتبکوشتا توان داری و توشکه عدو دوست نگردد به خدا گرنبیاستاجنبی،اجنبیاستمن سرگشته چو پرگار جهانگردیدمرنجها بکشیدمپابرهنه ره دشت و دره راببریدمدست غم بگزیدمحالت ملت عثمانی و ژرمندیدمخوب و بد بشنیدمباز برگشته و از اجنبیاننومیدمحالیا فهمیدم...(فرخی یزدی)
در کادر زیر نمونه ای از شعر مستزاد را آوردهایم که شاعر ازقالب اصلی «رباعی»برای سرودن آن استفاده کرده است یعنی به انتهای مصراعهای رباعی، واژههایی افزوده است. وزن این شعر، «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعل» و جایگاه قافیه آن نیز در مصراع اول و مصراعهای زوج است.
هرگز نرسیدهام منسوختهجانروزی به امیدور بخت سیه ندیدهام هیچزمان؟یک روز سفیدقاصد چو نوید وصل با من میگفتآهسته بگفتدر حیرتم از بخت بد خود که چهساناین حرف شنید(شیخ بهایی)
تفاوت قالب مستزاد و چهارپاره
قالب «چهارپاره»نیز مانند قالب مستزاد در دوران مشروطه رواج یافت. این قالب شعری، متشکل از چند دوبیتی است که مصراعهای زوج هر دوبیت، قافیه جداگانه دارند اما همه دوبیتیها از نظر معنایی به هم مرتبطاند. البته وزن چهارپارهها مانند قالب دوبیتی منحصر به بحر عروضی «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» نیست بلکه میتواند در وزنهای عروضی دیگر نیز سروده شود.
مضمون چهارپاره نیز مانند بیشتر شعرهای دوره مشروطه، اجتماعی، سیاسی، ملی و میهنی است.
برای یادگیری بیشتر درباره چهارپاره میتوانیدفیلم آموزش رایگان چهارپاره در ادبیات فارسی و ساختار و انواع آندر را تماشا کنید که لینک آن را در کادر زیر آوردهایم.
در کادر زیر نمونهای از شعر چهارپاره را آوردهایم تا با این قالب شعری بهتر آشنا شوید.
شبی آمد که میباید فدا کردبه راه مملکت فرزند و زن رابه پیش دشمنان استاد و جنگیدرهاند از بند اهریمن، وطن را
در این اندیشهها میسوخت چون شمعکه گردآلود پیدا شد سواریبه پیش پادشه افتاد بر خاکشهنشه گفت: «آمد؟» گفت: «آری»
پس آنگه کودکان را یک به یک خواستنگاهی خشمآگین در هوا کردبه آب دیده اول دادشان غسلسپس در دامن دریا رها کرد
بگیر ای موج سنگین کفآلودز هم وا کن دهان خشم! وا کن!بخور ای اژدهای زندگیخواردوا کن درد بیدرمان! دوا کن!
زنان چون کودکان در آب دیدندچو موی خویشتن در تاب رفتندوزان درد گران بیگفته شاهچو ماهی در دهان آب رفتند(مهدی حمیدی شیرازی)
پرسش های متدوال قالب مستزاد
حال که دانستیم قالب مستزاد چیست در این بخش به پرتکرارترین سؤالات درباره این قالب شعری میپردازیم تا در این زمینه ابهامی برای شما باقی نماند.
شعری که در یکی از قالبهای کهن شعری دیگر مانند غزل و رباعی سروده شود اما شاعر بعد از هر مصراع آن، واژه یا عبارتی کوتاه و هموزن با ارکان عروضی وزن شعر اصلی بیاورد، مستزاد است.
قالب مستزاد در چه دوره ای ظهور کرد؟
قدیمیترین مستزاد در دیوان مسعود سعد سلمان شاعر قرن پنجم و ششم هجری آمده است. همچنین مستزاد زیبایی از قرن هفتم نیز به دست ما رسیده است که آن را به مولانا منسوب کردهاند اما دوره رواج قالب مستزاد در عصر مشروطه بوده است که شاعرانی مانند ملکالشعرا بهار، ادیب الممالک فراهانی و نسیم شمال به سرودن شعر در این قالب دست میزدند.
اهمیت قالب مستزاد چیست؟
قالب مستزاد بیشترین اهمیت خود را مرهون این است که به دلیل وجود بندهای کوتاه در کنار بندهای بلند، احتمالاً از منابع الهام نیما یوشیج برای آفرینش بندهای نامساوی در شعر نو بوده است زیرا در بین قالبهای شعری در ادبیات فارسی، تنها در قالب مستزاد با بندهای نامساوی روبهرو هستیم.
نمونه سؤال قالب مستزاد
حال که یاد گرفتیم قالب مستزاد چیست و انواع و نمونه های آن را نیز شناختیم میتوانید در آزمون زیر شرکت کنید. برای شرکت در این آزمون ابتدا گزینه درست مورد نظر خود در هر سؤال را انتخاب کرده و روی آن کلیک کنید. سپس با کلیک بر گزینه «مشاهده گزینه صحیح» پاسخ درست را مشاهده خوهید کرد. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک جواب درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی بعد از ثبت همه جوابها و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.
۱. در کدامیک از گزینههای زیر نمونهای از شعر مستزاد وجود دارد؟
آن زنان با طفلکان بیرون شدندشادمان تا خیمه شه آمدندهر زن نوزاده بیرون شد ز شهرسوی میدان غافل از دستان و قهرچون زنان جمله بدو گرد آمدندهرچه بود آن نر ز مادر بستدند...(مولوی)
شنیدهام سخنی خوش که پیر کنعان گفت«فراق یار نه آن میکند که بتوان گفت»...گره به باد مزن گرچه بر مراد رودکه این سخن به مثل، باد با سلیمان گفتبه مهلتی که سپهرت دهد ز راه مروتو را که گفت که این زال ترک دستان گفت؟...(حافظ)
آمد بهار خرم شد عرصههای عالمپر گلستاناز دست هر نگاری، نیکوتر از بهاریباده ستانر عز و ناز و شادی بر تخت ملک بادیتا جاودان...(مسعود سعد سلمان)
دشمن به غلط گفت که من فلسفیامایزد داند که آنچه او گفت، نیاملیکن چو در این غمآشیان آمدهامآخر کم از آنکه من بدانم که کیام(خیام)
در فهرست زیر، قالب شعری گزینههای اول، دوم و چهارم این سؤال را معرفی کردهایم.
- گزینه اول: قالب مثنوی (بندهای مساوی و قافیه جداگانه در هر بیت)گزینه دوم: قالب غزل (بندهای مساوی، قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج و مضمون غنایی)گزینه چهارم: رباعی (بندهای مساوی، دو بیت، قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج، وزن عروضی «مفعول مفاعیل مفاعیل فعل»)
۲. در کدام گزینه قالب شعری با بندهای نامساوی وجود دارد؟
رقیب گر هنر هم دزدد از من، من نخواهد شدبه گلخن گرچه گل هم بشکفد گلشن نخواهد شدمگر با داس سیمین، کِشت زرین بدروی ورنهبه مشتی خوشه در هم کوفتن، خرمن نخواهد شدحجابی نیست در طور تجلی لیکن اینش هستکه محرم جز شبان وادی ایمن نخواهد شد(شهریار)
تهمتن بدو گفت یک هفته شادهمی باش تا پاسخ آریم یادبدین خواهش اندیشه باید بسیهمان نیز پرسیدن از هر کسیچو بشنید گرسیوز پیشبینزمین را ببوسید و کرد آفرینیکی خانه او را بیاراستندبه دیبا و خوالیگران خواستند(فردوسی)
یاد داری که ز من خندهکنان پرسیدیچه رهآورد سفر دارم از این راه درازچهرهام را بنگر تا به تو پاسخ گویداشک شوقی که فروخفته به چشمان نیازچه رهآورد سفر دارم ای مایه عمر؟سینهای سوخته در حسرت یک عشق محال(فروغ فرخزاد)
گوش کن جاده صدا میزند از دور، قدمهای تو راچشم تو زینت تاریکی نیستپلکها را بتکان، کفش به پا کن و بیاو بیا تا جایی که پر ماه به انگشت تو هشدار دهدو زمان روی کلوخی بنشیند با توو مزامیر شب اندام تو را مثل یک قطعه آواز به خود جذب کنند.پارسایی است در آنجا که تو را خواهد گفت:بهترین چیز رسیدن به نگاهی است که از حادثه عشق تر است.(سهراب سپهری)
در فهرست زیر قالب شعری همه گزینههای این سؤال را مشخص کردهایم.
- گزینه اول: قالب غزل (بندهای مساوی، قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج، مضمون عاشقانه)گزینه دوم: قالب مثنوی (بندهای مساوی، قافیه جداگانه در هر بیت، مضمون داستانی)گزینه سوم: قالب غزل (بندهای مساوی، قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج، مضمون عاشقانه)گزینه چهارم: قالب نیمایی (بندهای نامساوی، وزن عروضی با ارکان نامساوی، عدم اجبار برای وجود قافیه)
۳. قالب شعری کدامیک از گزینههای زیر، مستزاد است؟
چشم او چندان که مست خواب میسازد مراتاب آن موی میان بیتاب میسازد مراتا شدم محو جمال او اثر از من نماندچون کتان آمیزش مهتاب میسازد مراتا نگشتم دور از او کامل نگشتم همچو ماهدوری خورشید عالمتاب میسازد مرا...(صائب تبریزی)
از تو کبریتی خواستم که شب را روشن کنمتا پلهها و تو را گم نکنمکبریت را که افروختم آغاز پیری بودگفتم دستانت را به من بسپارکه زمان کهنه شودو بایستددستانت را به من سپردیزمان کهنه شد و مرد(احمدرضا احمدی)
شاه ایران گر عدالت را نخواهد باک نیستزانکه طینت پاک نیستدیده خفاش از خورشید در رنج و عناستکار ایران با خداستباش تا آگه کند شه را از این نابخردیانتقام ایزدیانتقام ایزدی برق است و نابخرد گیاستکار ایران با خداست...(ملکالشعرا بهار)
دلا پوشم ز عشقت جامه نیلنهم داغ غمت چو لاله بر دیلدم از مهرت زنم همچون دم صبحوز آن دم تا دم صور سرافیل(باباطاهر عریان)
در فهرست زیر ویژگیها و قالب شعری هرکدام از گزینههای این سؤال را آوردهایم.
- گزینه اول: قالب غزل (بندهای مساوی، دارای وزن عروضی، قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج، مضمون عاشقانه)گزینه دوم: قالب موج نو (بندهای نامساوی، بدون وزن عروضی، بدون جایگاه مشخص برای قافیه)گزینه سوم: قالب مستزاد (بندهای نامساوی، دارای وزن عروضی، قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج (مستزاد غزل))گزینه چهارم: قالب دوبیتی (بندهای مساوی، دارای وزن عروضی در بحر «مفاعیلن مفاعیلن فعولن»، دارای چهار مصراع، قافیه در مصراع اول و مصراع دوم و چهارم)
۴. کدامیک از گزینههای زیر نادرست است؟
قالب مستزاد از قرن پنجم در ادبیات فارسی وجود داشته است اما رواج آن به دوره معاصر و مشروطه برمیگردد.
همه شعرهای فارسی سروده شده در قالب مستزاد، دارای مضامین اجتماعی، سیاسی و ملی-میهنی هستند زیرا این قالب شعری برای سرودن همین مضامین ابداع شده است.
قالب مستزاد از قالبهای دیگر مانند غزل و قطعه ساخته میشود یعنی شاعران با اضافه کردن واژههایی به انتهای هر مصراع از این قالبهای شعری، شعر خود را در قالب مستزاد میسرایند.
ملکالشعرا بهار و ادیب الممالک فراهانی از برجستهترین شاعران مستزادسرا در دوره مشروطه هستند که ضمن پایبندی به سنتهای ادبی کهن و قالبهای شعری کهن، نوآفرینی نیز میکردند.
همه شعرهای مستزاد فارسی دارای مضمون اجتماعی، سیاسی و... نیستند زیرا بیشترین کاربرد این مضامین در دوره مشروطه بوده است درحالیکه قالب مستزاد از قرن پنج در ادبیات و شعر فارسی وجود داشته است و حتی اولین نمونه از آن که در دیوان «مسعود سعد سلمان» وجود دارد، دارای محتوای مدحی است. البته به دلیل رواج این قالب در دوره مشروطه، تعداد مستزادهای دارای مضامیتن اجتماعی، بیشتر از مضامین دیگر است.
۵. قالب کدامیک از گزینههای زیر، مستزاد نیست؟
کس نیست که گوید ز من آن ترک ختاراگر رفت خطاییبازآی که داریم توقع ز تو یارابا وعده وفاییمنداز به نام من دلسوخته، فلفلبر آتش رخسازکافتاده دل از دانه مشکین تو ما رادر دام بلایی(خواجوی کرمانی)
ای ریخته سودای تو خون دل ما رابی هیچ گناهیبنواز دمی خسته شمشیر جفا رایارا به نگاهیباد سحر از روضه رضوان خبر آوردامروز به گلزارای سرو روان هست مگر پیک صبا رادر کوی تو راهی(کمال خجندی)
چون شاخ گل آنروز که در خانه زینیآشوب جهانیو امروز که چون سرو سهی بزم نشینیآشوب نشانیگه با من دلسوخته شیرینتری از شهدگه تلختر از زهر(اهلی شیرازی)
تنها یکبار میتوانستدر آغوشش کشدو میدانست آنگاه چون بهمنی فرو میریزدو میخواست به آغوشم پناه آوردنامش برف بودتنش برفیقلبش از برفو تپشش صدای چکیدن برفبر بامهای کاهگلیو من او راچون شاخهای که زیر بهمن شکسته باشددوست میداشتم.(بیژن الهی)
۶. در کدام گزینه همه ویژگیهای قالب مستزاد را به درستی مشخص کردهایم؟
دارای وزن عروضی / دارای محتواهایی چون مضمامین اجتماعی و سیاسی، مدحی و... / قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج / عدم الزام به رعایت قافیه در بخشهای اضافه شده به مصراعها
دارای بندهای نامساوی / دارای وزن عروضی خاص / دارای آزادی عمل شاعر در انتخاب مضمون / دارای جایگاه خاص قافیه
دارای وزن عروضی / دارای بخشهایی اضافی بعد از هر مصراع / دارای جایگاه خاص قافیه با توجه به قالب اصلی شعر (غزل، قطعه و...) / دارای مضامینی چون مدح و موضوعات اجتماعی
دارای وزن عروضی / دارای بخشهایی اضافی بعد از هر مصراع با وزن متفاوت با وزن مصراع / دارای قافیه در هر مصراع و در بخشهای اضافی هر مصراع
۷. کدامیک از گزینههای زیر شعری در قالب مستزاد است؟
این تفاوت عقلها را نیک داندر مراتب از زمین تا آسمانهست عقلی همچو قرص آفتابهست عقلی کمتر از زهره و شهابهست عقلی چون چراغی سرخوشیهستی عقلی چون ستاره آتشی(مولانا)
شمر نگذاشت پس از قتل تو معجر به سرمای شه خون جگرم!کفنی بهر قد و قامت رعنای تو نیستخیز کاین جای تو نیستدادی ای شاه به میدان محبت سر خویشبه ره داور خویشاز خدا غیر خدا هیچ تمنای تو نیستخیز کاین جای تو نیست...(صامت بروجردی)
ای سرو بلندقامت دوستوه وه که شمایلت چه نیکوستدر پای لطافت تو میرادهر سرو سهی که بر لب جوست...بنشینم و صبر پیش گیرمدنباله کار خویش گیرمدر عهد تو ای نگار دلبندبس عهد که بشکنند و سوگنددیگر نرود به هیچ مطلوبخاطر که گرفت با تو پیوند...بنشینم و صبر پیش گیرمدنباله کار خویش گیرم...(سعدی)
از چه روی چون ارغنون ننالم؟از جفایت ای چرخ دون ننالمچون نگریم از درد چون ننالمدزد را چو محرم به خانه کردمدلا خموشی چرا؟چو خم نجوشی چرا؟برون شد از پرده راز (پرده راز، پرده راز)تو پردهپوشی چرا؟...(عارف قزوینی)
۸. کدام گزینه درباره قالب مستزاد و قالب چهارپاره درست است؟
قالب چهارپاره نیز مانند قالب مستزاد از قرن پنجم هجری در اشعار فارسی وجود داشت اما رواج آن مربوط به دوره مشروطه است.
در قالب چهارپاره به جای اضافه شدن بخشی به هر مصراع، واژه یا واژههایی به هر بیت اضافه میشوند.
قالب چهارپاره شعری است که هر دو بیت آن قافیهای جداگانه با بیتهای بعد و قبل خود دارند اما بین همه آن دوبیتها، ارتباط معنایی برقرار است. وجه اشتراک مهم قالب چهارپاره با قالب مستزاد در رواج زیاد آنها در دوره مشروطه است.
وجه اشتراک قالب چهارپاره و قالب مستزاد در این است که هر دو آنها در دوره مشروطه ظهور پیدا کردند و علاوه بر آن، شاعران این قالبها را با وزن عروضی «مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن» میسرودند.
۹. نوع کدامیک از مستزادهای زیر از نظر مضمون با بقیه گزینهها متفاوت است؟
مادر جگرخون را روز غم به سر آمدقاسم از سفر آمدطالع همایون را رسم شکر بنهادمنوجوان دامادمبخت من دگرگونه است، ناله جوانان چیست؟آه جان جانان چیست؟از چه غرقه خون است قد شاخ شمشادمنوجوان دامادمحلقه جوانان را قاسمم نگین گشتهیا ز صدر زین گشته(غروی اصفهانی)
از خواص است هر آن بد که رود بر اشخاصداد از دست خواصکیست آن کس که ز بیداد خواص است خلاصداد از دست خواصداد مردم ز عوام است که کالانعامندبه خدا بدنامندکه خرابی همه از دست خواص است خواصداد از دست خواصخیل خاصان به هوای دل خود هرزه دراایمن از حبس و جزاور عوامی سقطی گفت درافتد به قصاصداد از دست خواص(ملکالشعرا بهار)
خبر از طوس مگر آمده با پیک صبااز غریبالغرباءکه چه گل کرده به تن پیرهن صبر قبااز غمش آل عباطور سینای تجلی شده یکسان با خاکسینه سینا چاکگویی از سوز غم و حسرت آن مهرلقاخر موسی صعقایوسف مصر حقیقت چه شد از یثرب دورشد به پا شور نشور(غروی اصفهانی)
ای پیک غم برگو چه شد بیمار ما رادلدار ما راآن نوجوان ناتوان بینوا رابیآشنا راجز بانوان بینوا بودش پرستاریا هیچ غمخواریا بود جز اشک روان آن دلربا راآبی گوارا...ای داد و بیداد از جفای مردم شامبیتنگ و بینام(غروی اصفهانی)
۱۰. در کدامیک از گزینههای زیر، شعری در قالب چهارپاره وجود دارد؟
نی نی خطا گفتی چنین نیست رازنرد تخطی مبازکز جور دلها سر کشیده است بازآن زلف دستان طرازکوته شدش از جور دست درازدستان دیگر نبوازکان سرکشی بگذشت و آن روزگارسامان پذیرفت کاروصل آمد و بگذشت ایام هجرمعدوم شد نام هجرزهری که پنهان بود در جام هجرشد جمله در کام هجر(ملکالشعرا بهار)
بیایید ای کبوترهای دلخواهسحرگاهان که این مرغ طلاییبپرید از فراز بام و ناگاهببینمتان به قصد خودنماییبدن کافورگون پاها چو شنگرففشاند پر ز روی برج خاوربه گرد من فرود آیید چون برفکشیده سر ز پشت شیشه در(ملکالشعرا بهار)
از باد خزان درخت عریان گردیدچون قامت نیوان گل که چو لاله بود ریحان گردیدکو ساغر میاز شعله شمع بود دلگرمی جمعشبهای سیاهدل نیز چو برگ بید لرزان گردیداز سردی دی(بابافغانی)
در دل چون خیره خیره کند عشق خار خاربا رنج دیر دیر کند صبر دار داردر تن خزد ز بویه وصل تو مور موردر من جهد ز انده هجر تو مار مارسر در کشم به جامه در از شرم زیر زیرگریم ز فرقت تو دلآزار زار زار(مسعود سعد سلمان)
جمع بندی قالب مستزاد
در این مطلب از مجله یاد گرفتیم قالب مستزاد چیست و نمونه شعر مستزاد را مشاهده کردیم. همچنین بررسی کردیم قالب مستزاد در چه دوره ای ظهور کرد و تفاوت آن با قالبهایی چون چهارپاره را نیز توضیح دادیم. در پایان مطلب نیز سؤالهایی چهارگزینهای آوردیم تا با استفاده از آنها یادگیری خود را تقویت کنید.
- مجموعه فیلم آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه – درس، تمرین، حل مثال و تستفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ – پایه دهممجموعه فیلم آموزش دروس پایه دهم – درس، تمرین، حل مثال و تستقالب ترانه چیست؟ – توضیح به زبان ساده با مثال و تمرینشعر نیمایی چیست؟ – قالب و ویژگی ها به زبان ساده
گسترش اندیشه پویا از سال ۱۳۸۲ در حوزه مشاوره فناوری اطلاعات و آموزش تخصصی فعالیت میکند. برای دریافت مشاوره با ما تماس بگیرید.