در این مطلب آموزشی گسترش اندیشه پویا، با این مفهوم امنیتی آشنا میشویم:
قالب ترانه یکی از انواع شعر فارسی است که مهمترین عنصر در آن، هماهنگی با موسیقی است. یعنی این شعر برای خوانده شدن همراه با موسیقی سروده میشود. در این مطلب از مجله بررسی میکنیم قالب ترانه چیست و ساختار و انواع آن را خواهیم شناخت. با دیگر قالب های شعری مانند قالب تصنیف نیز آشنا میشویم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم تا با پاسخ دادن به آنها میزان یادگیری خود را بسنجید و آن را افزایش دهید.
- با ویژگیهای قالب ترانه آشنا خواهید شد.تاریخچه ترانه در ادبیات فارسی را میشناسید.ساختار داشتن یا نداشتن ترانه را یاد میگیرید.قالب تصنیف و ویژگیهای آن را یاد خواهید گرفت.با انواع قالب های شعری کهن در ادبیات فارسی آشنا میشوید.قالب های شعر نو و ویژگیهای هریک را خواهید شناخت.
ترانه قالبی شعری است که مبنای آن موسیقی است. یعنی هر نوع سخنی که با موسیقی ترکیب شده باشد را ترانه میدانیم. البته در گذشته ترانه را برای نامیدن رباعی و دوبیتی به کار میبردهاند اما امروزه معنای خاصی دارد که در پیوند با موسیقی است.
برای آشنایی با این قالب شعری و یادگیری اصول آن میتوانیدفیلم آموزش مقدماتی ترانه نویسی به زبان سادهدر را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی های قالب ترانه چیست؟
در فهرست زیر مهمترین ویژگیهای ترانه را آوردهایم.
- هماهنگی با موسیقی (دارای قابلیت خواندن شعر همراه با آوایی ساخته شده ازنتهای موسیقی)معمولاً (نه لزوماً) دارای زبان محاورهبدون اجبار برای رعایتوزن شعر(وزن عروضی)بدون اجبار در برابری بندها / مصراعها
ترانه ساختار مشخصی ندارد و نمیتوانیم مانند قالبهایی چون غزل و مثنوی برای آن نیز جایگاه قافیه و وزن عروضی و... را مشخص کنیم. در ترانه مهمترین عامل و عنصر شعر، موسیقی است و اینکه بتوان آن شعر را با نوعی موسیقی ترکیب کرد و مواردی مانند نحوه چینش قافیه، ارکان عروضی، مضمون خاص و... در ترانه از اهمیت برخوردار نیستند.
ترانه (نه به معنای دقیق امروزی آن) در ادبیات فارسی و ایران نقش بزرگی داشته است بهطوریکه نیایشهای زرتشت و شعرهایی در دوره ساسانیان، ترانه محسوب میشدند. در واقع اشعار هجایی پیش از ورود اسلام به ایران نیز ترانه بودهاند.
دوره اوج ترانهنویسی در ادبیات کهن نیز در همین دوره ساسانیان بود که ترانهسرایانی مانند باربد و نکیسا به سرودن ترانه و خواندن آن همراه با نواختن سازهای موسیقی میپرداختند.
تا اینجا یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و در ادامه با انواع آن نیز آشنا میشویم و مثالهای آن را بررسی میکنیم. برای دسترسی آسان و همیشگی به این مطلب و سایر مطالب ادبیات و دروس دیگر در مجله میتوانید اپلیکیشنرایگانمجله را نصب کنید.
براینصب اپلیکیشنرایگانمجله کلیک کنید.
تا اینجا دانستیم قالب ترانه چیست و در این بخش با انواع آن آشنا میشویم. ترانهها را از نظر مضمون میتوانیم به انواع مختلفی تقسیم کنیم. در فهرست زیر برخی از مضامین پرکاربرد ترانه را آوردهایم.
- ترانه عاشقانهترانه اجتماعی و سیاسیترانه ملی-میهنیترانه طنزآمیز و انتقادیترانه کودکانهترانه عامیانهترانه محلی
در ادامه مثالهایی از انواع ترانه را مشاهده میکنیم. پیش از آن میتوانید با تماشایفیلم آموزش اصول ترانه سرایی و نکات کاربردی آندر با این نوع شعر و نحوه سرودن آن بیشتر آشنا شوید.
در این بخش با آوردن چند نمونه ترانه با این نوع شعر و انواع آن بیشتر آشنا میشویم.
در کادر زیر بخشی از یکی از ترانههای اجتماعی معاصر را آوردهایم.
رقص دست نرمت ای تبر به دست!با هجوم تبر گشنه و سختآخرین تصویر تلخ بودنهتوی ذهن سبز آخرین درختحالا تو شمارش ثانیههامکوبههای بیامون تبرهتبری که دشمن همیشهیاین درخت محکم و تناورهمن به فکر خستگیهای پر پرندههامتو بزن! تبر بزن!من به فکر غربت مسافرامآخرین ضربه رو محکمتر بزنمن به فکر خستگیهای پر پرندههامتو بزن! تبر بزن!...(ایرج جنتی عطایی)
نمونهای دیگر از ترانه را در کادر زیر آوردهایم. با خواندن این مثال با ترانه بهتر آشنا میشوید.
گنجشکک اشی مشی!لب بوم ما مشینبارون میاد خیش میشی، برف میاد گوله میشیمیفتی تو حوض نقاشیخیس میشی، گوله میشیمیفتی تو حوض نقاشیکی میگیره؟ فراشباشیکی میکشه؟ قصابباشیکی میپزه؟ آشپزباشیکی میخوره؟ حاکمباشی(فرهاد مهراد)
در کادر زیر مثالی دیگر برای ترانه آوردهایم. این ترانه از نوع ملی و میهنی است.
نام جاوید وطنصبح امید وطنجلوه کن در آسمانهمچو مهر جاودانوطن ای هستی منشور و سرمستی منجلوه کن در آسمانهمچو مهر جاودانبِشِنو سوز سخنمکه همآواز تو منمهمه جان و تنموطنم وطنم وطنمبشنو سوز سخنمکه نواگر این چمنمهمه جان و تنموطنم وطنم وطنمهمه با یک نام و نشانبه تفاوت هر رنگ و زبانهمه شاد و خوش و نغمه زنانز صلابت ایران جوانز صلابت ایران جوانز صلابت ایران جوان(بیژن ترقی)
تا اینجا یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و در اینجا با قالبی نردیک به ترانه آشنا میشویم. از قرن دهم به بعد با قالبی روبهرو بودیم که معمولاً دارای وزن عروضی بود و همراه با موسیقی خوانده میشد. در دوره مشروطه، زبان عامیانه به این قالب شعری اضافه شد و شکل امروزی تصنیفها را ساخت. عارف قزوینی برجستهترین تصنیفسرای ایرانی در آن دوره است.
در کادر زیر نمونهای از تصنیف های فارسی را آوردهایم.
نمیدانم چه در پیمانه کردی (جانم)تو لیلیوش مرا دیوانه کردی(جانم دیوانه کردی، جانم دیوانه کردی، خدا دیوانه کردی)چه شد اندر دل من جا گرفتی (جانم)مکان در خانه ویرانه کردی(جانم ویرانه کردی، جانم ویرانه کردی، خدا ویرانه کردی)ای تو تمنای من! یار زیبای من! تویی لیلای منمرا مجنون صفت دیوانه کردی(جانم دیوانه کردی، جانم دیوانه کردی، خدا دلم دیوانه کردی)زدی از هر طرف آتش چو شمعممرا بیچاره چون پروانه کردیپریشان روز عالم شد از آن روزکه بر زلف پریشان شانه کردیای یار سنگیندلملعبت خوشگلم...(عارف قزوینی)
یادگیری قالب های شعری با
تا اینجا یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و چه ساختار و انواعی دارد. در ادبیات فارسی از ابتدا تا امروز قالب های شعری زیادی وجود داشته است که هرکدام از آنها دارای مشخصات ویژهای هستند. برای مثال هریک از قالبهای شعری، موضوعاتی مشخص دارند و جایگاه قافیه در آنها مشخص و ثابت است. همچنین برخی از قالبهای شعری، تعداد ابیات مشخصی دارند و حتی در وزنهای عروضی یا وزن عروضی خاصی سروده میشوند. بنابراین برای شناخت درست قالبهای شعری و تشخیص درست آنها باید با ویژگیهای همه قالبهای شعری آشنا باشیم. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی را آوردهایم که برای یادگیری قالبهای شعری مفید و کاربردی هستند.
- فیلم آموزش مقدماتی ترانه سرایی به زبان ساده و همراه با دریافت گواهینامه در فرادرسفیلم آموزش اصول ترانه سرایی و نکات کاربردی آن همراه با دریافت گواهینامه در فرادرسفیلم آموزش فارسی ۱ پایه دهم در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرسفیلم آموزش رایگان قالب شعری غزل و قصیده و تفاوتها و شباهتهای آنها در فرادرس
برای دسترسی به آموزشهای جامعتر و یادگیری همه قالبهای شعری میتوانید از مجموعه آموزش زیر استفاده کنید.
- مجموعه فیلمهای آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه در فرادرس
در ادبیات فارسی از ابتدای سرودن شعر با قواعد شعری،قالبهای شعری زیادیوجود داشتهاند که شاعران در هر دوره زمانی بنا بر مصلحت خود از یکی یا چند مورد از آنان بیش از سایر قالبها استفاده میکردند. در این بخش با قالبهای شعری فارسی و همه نکات آنها مانند موضوع هریک، جایگاه قافیه در هر یک از آنها و... آشنا میشویم.
برای آشنایی با برخی از قالبهای شعر فارسی میتوانیدفیلم آموزش ادبیات فارسی دهمدر را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
این قالب از قرن سوم هجری در زبان فارسی وجود داشت. جایگاه قافیه، تعداد ابیات و مضامین آن را در فهرست زیر آوردهایم.
- قافیه در قصیده: مصراع اول و همه مصراعهای زوجتعداد ابیات قصیده:معمولاً بین بیست تا هفتاد یا هشتاد بیت (وجود قصیدههایی با ۱۵ یا ۱۶ بیت یا بیش از ۱۵۰ بیت)مضامین قصیده:مدح پادشاهان، توصیفات پیروزیهای حاکمان در جنگها، حماسه، نکات اخلاقی، پند و اندرز، توصیههای اجتماعیویژگیها: انسجام معنایی میان بیتها، داشتن مخاطب مشخص (معمولاً) و بیان یک موضوع کلی از ابتدا تا انتهای شعر
در کادر زیر بخشی از یکی ازقصاید فارسیرا آوردهایم تا با این قالب بیشتر آشنا شوید.
قویکننده دین محمد مختاریمین دولت محمود قاهر کفارچو بازگشت به پیروزی از در قنوجمظفر و ظفر و فتح بر یمین و یسارهنوز رایتش از گرد راه چون نسرینهنوز خنجرش از خون تازه چون گلنارهنوز ماه ز آوای کوس او مدهوشز عکس تیغش خیره ستاره سیار...(فرخی سیستانی)
غزل یکی از پرکاربردترین قالبهای شعر فارسی است که شکلگیری آن به قرن ششم هجری قمری برمیگردد اما حتی امروز هم یکی از پرکاربردترین قالبهای شعری بین شاعران فارسی زبان است. در فهرست زیر همه مشخصات غزل را آوردهایم.
- قافیه در غزل:مصراع اول و همه مصراعهای زوجتعداد ابیات غزل: معمولاً بین پنج تا دوازده بیت (گاهی سه یا چهار بیت و گاهی پانزده یا شانزده بیت)مضامین غزل: مضامین غنایی مانند عشق و هجران و وصال، توصیف معشوق، مضامین عرفانی، مضامین اجتماعی و سیاسیویژگیهای غزل:عدم وجود انسجام معنایی، بدون مخاطب مشخص، معنای مستقل هر بیت
در کادر زیر نمونهای ازغزلیات فارسیآوردهایم تا آن را بهتر بشناسید.
گداخت جان که شود کار دل تمام و نشدبسوختیم در این آرزوی خام و نشدبه لابه گفت شبی میر مجلس تو شومشدم به رغبت خویشش کمین غلام و نشدپیام داد که خواهم نشست با رندانبشد به رندی و دُردی کشیم نام و نشدرواست در بر اگر میتپد کبوتر دلکه دید در ره خود تاب و پیچ و دام و نشد...(حافظ)
این قالب شعری از آغاز شعر فارسی یعنی قرن سوم رواج داشت و حتی از ادبیات فارسی به شعر عربی نیز راه پیدا کرد. مشخصات این قالب را در فهرست زیر آوردهایم.
- قافیه در رباعی: مصراع اول و مصراعهای زوج (گاهی مصراع سوم نیز قافیه میپذیرد.)تعداد ابیات رباعی: دو بیتمضامین رباعی: نکات عرفانی و اخلاقیوزن رباعی:دارای وزن اختصاصی «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل»ویژگیهای رباعی: بیان محتوای اصلی سخن در مصراع چهارم
در کادر زیر برای آشنایی بیشتر شمارباعیات فارسی، یک نمونه از این شعر را آوردهایم.
کس مشکل اسرار اجل را نگشادکس یک قدم از دایره بیرون ننهادمی مینگرم ز مبتدی تا استادعجز است به دست هرکه از مادر زاد(خیام)
قالب دو بیتینیز مانند رباعی، دارای دو بیت است اما وزن عروضی این دو با هم تفاوت دارد. به قالب دوبیتی، قالب ترانه نیز میگویند. در فهرست زیر همه ویژگیهای این قالب را معرفی کردهایم.
- قافیه در دوبیتی: مصراع اول و مصراعهای دوم و چهارمتعداد ابیات دوبیتی: دو بیتمضامین دوبیتی:مضامین غنایی، عرفانی و اندرزیوزن دوبیتی: مفاعیلن مفاعیلن فعولن
نمونهای از دوبیتهای فارسی را در کادر زیر آوردهایم تا با این نوع شعر بیشتر آشنا شوید.
اگر شیری اگر میری اگر مورگذر باید کنی آخر لب گوردلا رحمی به جان خویشتن کنکه مورانت نهند خوان و کنند سور(باباطاهر عریان)
قالب مثنوی در قرن سوم شکل گرفت و شاعران از آن، بیشتر از همه قالبهای شعر فارسی برای سرودن داستانها استفاده میکردند. همه ویژگیهای این قالب شعری را در فهرست زیر آوردهایم.
- قافیه در مثنوی:قافیه جداگانه در هر بیت (هر دو مصراع یک بیت، قافیهای متفاوت با بیتهای قبل و بعد خود دارند.)تعداد ابیات مثنوی:نامحدود و معمولاً طولانی (به دلیل عدم محدودیت شاعر در قافیه)مضامین مثنوی:داستانهای حماسی، عاشقانه، تاریخی و...
برای آشنایی بیشتر با قالب مثنوی میتوانیدفیلم آموزش رایگان مثنویدر را تماشا کنید که لینک آن را در کادر زیر آوردهایم.
در کادر زیر بخشی از یکی ازمثنویهای فارسیرا آوردهایم تا این قالب شعری را بهتر درک کنید.
گفت بهلول آن یکی درویش راچونی ای درویش؟ واقف کن مراگفت چون باشد کسی که جاودانبر مراد او رود کار جهانسیل و جوها بر مراد او رونداختران زان سان که خواهد آن شوندزندگی و مرگ سرهنگان اوبر مراد او روانه کو به کوهرکجا خواهد فرستد تعزیتهرکجا خواهد ببخشد تهنیتسالکان راه هم بر گام اوماندگان از راه هم در دام او...(مولوی)
این قالب،نخستین قالب رسمی شعر نو فارسیبود که نیما یوشیج مبدع آن بوده است. در فهرست زیر مشخصات شعر نیمایی را آوردهایم.
- نامساوی بودن بندهای شعر (مصراع) با یکدیگردارای وزن عروضی اما با ارکان نامساوینامشخص بودن جایگاه قافیه و اختیار عمل شاعر در جایگاه قافیه
در کادر زیر نمونهای از شعر نیمایی را آوردهایم تا این قالب شعری را بهتر درک کنید.
من به راه خود باید برومکس نه تیمار مرا خواهد داشتدر پر از کشمکش این زندگی حادثهبارگرچه گویند نهاماهرکس تنهاستآن که میدارد تیمار مرا، کار من استمن نمیخواهم درمانم اسیرصبح وقتی که هوا روشن شدهر کسی خواهد دانست و به جا خواهد آورد مراکه در این پهنهور آببه چه ره رفتم و از بهر چهام بود عذاب(نیما یوشیج)
این قالب نیز یکی از قالبهای شعر نو است که نسبت به شعر نیمایی از قالبهای شعری کهن فاصله بیشتری گرفته است. مبدع این نوع از شعر نو، احمد شاملو است و به همین دلیل به آنشعر شاملویینیز میگویند. مشخصات این قالب شعری را در فهرست زیر مشاهده میکنید.
- بدون جایگاه مشخص برای قافیه و باز بودن دست شاعر برای آوردن یا نیاوردن قافیهبدون وزن عروضی اما دارای آهنگ درونی
نمونهای از شعری سپید را در کادر زیر آوردهایم تا با این قالب شعری بیشتر آشنا شوید.
نهاین برف را دیگرسر باز ایستادن نیستبرفی که بر ابروی و به موی ما مینشیندتا در آستانه آیینه چنان در خویشتن نظر کنیمکه به وحشتاز بلند فریادوار گداریبه اعماق مغاکنظر بدوزی(احمد شاملو)
این نوع شعر نیز سومین نوع از شعر نو است که بسیار زیاد از قالبهای کهن شعری فاصله گرفته است. در فهرست زیر ویژگیهای آن را معرفی کردهایم.
- بدون قافیهبدون وزن عروضی یا آهنگ درونیآفریدن تصاویر و خیال شاعرانه در آن
در کادر زیر نمونهای از شعر موج نو را آوردهایم تا این نوع شعر را بهتر بشناسید.
شتاب مکنکه ابر بر خانهات بباردو عشقدر تکهای نان گم شودهرگز نتوانآدمی را به خانه آوردآدمی در سقوط کلماتسقوط میکندو هنگام که از زمین برمیخیزدکلمات نارس رابه عابران تعارف میکند(احمدرضا احمدی)
قالب های کم کاربرد فارسی
حال که دانستیم قالب ترانه چیست و با دیگر قالبهای پرکاربرد شعر فارسی آشنا شدیم، در این بخش و در فهرست زیر، قالبهای شعری که کاربرد کمتری دارند را به طور خلاصه معرفی میکنیم.
- قالب قطعه: همقافیه بودن مصراعهای زوج در کل بیت / مضامین اخلاقی، مدحی و هجوی / دارای دو الی شانزده بیتقالب مسمط: قالبی مشتکل از چند رشته (هر رشته شامل چند بیت) که همه مصراعهای هر رشته قافیه مخصوص خود را دارند به جر مصراع آخر هر رشته که با مصراعهای آخر همه رشتهها همقافیه است.قالب ترجیعبند: شعری متشکل از چند بخش (هر بخش شامل چند بیت) که همه مصراعهای هر بخش، قافیه جداگانه و مخصوص خود را دارند و بعد از هر بخش، یک بیت تکراری در کل شعر میآید.قالب ترکیببند: قالب ترکیببند کاملاً مانند ترجیعبند است با این تفاوت که بعد از هر بخش بیتهایی میآیند که تکراری نیستند اما قافیه آنها با هم یکسان است.قالب مستزاد:شعری بر پایه سایر قالبهای شعری که بعد از هر مصراع آن، شاعر جملهای کوتاه میآورد.قالب چهارپاره: متشکل از چندین دوبیتی با وزن یکسان اما قافیه متفاوت.
در مطلب زیر همه قالبهای شعری فارسی را با مشخصات آنها توضیح دادهایم.
نمونه سؤال قالب ترانه
حال که یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و ساختار و انواع چیست، میتوانید در تمرین زیر شرکت کنید. برای شرکت در این آزمون که از ده پرسش چهارگزینهای تشکیل شده است، کافی است گزینه درست مورد نظر خود را در هر سؤال انتخاب کرده و روی آن کلیک کنید. سپس با کلیک بر «مشاهده گزینه صحیح» جواب درست هر سؤال را مشاهده خواهید کرد. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی پس از پاسخ دادن به همه پرسشها و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.
۱. در کدامیک از گزینههای زیر، ترانه وجود دارد؟
صحن بستان ذوق بخش و صحبت یاران خوش استوقت گل خوش باد کز وی وقت میخواران خوش استاز صبا هر دم مشام جان ما خوش میشودآری آری طیب انفاس هواداران خوش استناگشوده گل نقاب آهنگ رحلت ساز کردناله کن بلبل که گلبانگ دلافکاران خوش است(حافظ)
نخستین بار گفتش کز کجایی؟بگفت از دار ملک آشناییبگفت آنجا به صنعت در چه کوشند؟بگفت اندُه خرند و جان فروشندبگفتا جانفروشی در ادب نیستبگفت از عشقبازان این عجب نیست(نظامی)
کنون که فتنه فرا رفت و فرصت است ای دوستبیا که نوبت انس است و الفت است ای دوستمباز فرصت خود گر فراستی داریکه فتنه منتظر وقت و فرصت است ای دوستدل به حال گل و سر و لاله میسوزدز بس که باغ طبیعت پر آفت است ای دوست(شهریار)
تو رو با گریه میبوسم سفر آغاز تنهایی استتماشا کن منو امشب، جنون من تماشایی استتو رو با گریه میبوسم، شب دلشوره و رفتنسفر آغاز تنهاییست برای تو برای مناز آغوش تو میریزم به خاک کوچه بنبستچراغ گریه روشن کن هنوز اینجا امیدی هست(عبدالجبار کاکایی)
در فهرست زیر، قالب شعری گزینههای اول تا سوم این سؤال را مشخص کردهایم.
- گزینه اول: قالب غزل (قافیه در پایان مصراع اول و مصراعهای زوج و دارای مضمون غنایی)گزینه دوم: قالب مثنوی (قافیه جداگانه در هر بیت و مضمون داستانی)گزینه سوم:قالب غزل (قافیه در انتهای مصراع اول و مصراعهای زوج و دارای مضمون غنایی)
۲. کدامیک از گزینههای زیر ترانه است؟
زندگانی گر مرا عمری هراسان کرد و رفتمشکل ما را بمردن خوب آسان کرد و رفتجغد غم هم در دل ناشاد ما ساکن نشدآمد و این بوم را یکباره ویران کرد و رفتجانشین جم نشد اهریمن از جادوگریچند روزی تکیه بر تخت سلیمان کرد و رفت(فرخی یزدی)
گریه را به مستی بهانه کردمشکوهها ز دست زمانه کردمآستین چو از چشم برگرفتمجوی خون به دامان روانه کردماز چه روی چو ارغنون ننالماز جفایت ای چرخ دون ننالم(عارف قزوینی)
سراب رد پای تو کجای جاده پیدا شد؟کجا دستاتو گم کردم که پایان من اینجا شد؟کجای قصه خوابیدی که من تو گریه بیدارمکه هر شب هرم دستاتو به آغوشم بدهکارمتو با دلتنگیای من، تو با این جاده همدستیتظاهر کن ازم دوری، تظاهر میکنم هستی(روزبه بمانی)
یکی پرسید از سقراط کز مردن چه خواندستی؟بگفت ای بیخبر مرگ از چه نامی زندگانی را؟اگر زین خاکدان پست روزی بر پری بینیکه گردونها و گیتیهاست ملک آنجهانی راچراغ روشن جان را مکن در حصن تن پنهانمپیچ اندر میان خرقه این یاقوت کانی را(پروین اعتصامی)
قالبهای شعری گزینههای اول، دوم و چهارم این سؤال را در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- گزینه اول: قالب غزل (دارای مضمون اجتماعی و قافیه در پایان مصراع اول و مصراعهای زوج)گزینه دوم: تصنیف (قافیه جداگانه در هر بیت و وزن تصنیف)گزینه چهارم: قالب قصیده (قافیه در مصراع اول و همه مصراعهای زوج و مضمون تعلیمی و اندرزی)
۳. کدامیک از گزینههای زیر نمیتواند ترانه باشد؟
توی تنهایی یک دشت بزرگکه مثل غربت شب بیانتهاستیه درخت تنسیاه سربلندآخرین درخت سبز سرپاسترو تنش زخمه ولی زخم تبرنه یه قلب تیرخورده نه یه اسمشاخههاش پر از پر پرندههاستکندوی پاک دخیل و طلسم(ایرج جنتی عطایی)
ژاله بر سنگ افتاد چون شد؟ ژاله خون شدخون چه شد؟ خون چه شد؟ خون جنون شدژاله خون کن، خون جنون کنسلطنت زین جنون واژگون کن، ژاله بر گل نشان، گلپران کنبر شهیدان زمین گلسِتان کن، نام گمنامها جاودان کن(سیاوش کسرایی)
دو تا پرنده دو قلب عاشقچطور جدا ز هم بمونن؟به نای خسته دل شکستهچطور جدا زهم بخونن؟تو ای زمونه ببین چگونه پرندههاجدا ز خونه از آشیوننبه سینه من هنوز امیدیبه شوق دیدن محالیبه خاطر او چه مانده آیا دگر ز من به جز خیالی(منصور تهرانی)
عاشق به آن بت عیار چون کنم؟صعب است کار چاره این کار چون کنم؟...فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دیندارنده زمان و فروزنده زمیناز عشق روی دوست مرا خواب و خور نماندبی او قرار و صبرم از این بیشتر نماند...فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دیندارنده زمان و فروزنده زمین(امیر معزی)
گزینههای اول تا سوم این سؤال یا دارای زبان عامیانه هستند، یا وزن عروضی آنها مطابق قواعد وزن عروضی شعر نیست. همچنین تکرار یک بیت در گزینه چهارم این سؤال، نشاندهنده تعلق این شعر به یکی از قالبهای کهن شعر فارسی سعنی ترجیعبند است که در آن، یک بند تکراری، بین بندهای شعر میآید.
۴. کدام گزینه درست است؟
ترانه یکی از قالبهای کهن فارسی است و شاعران فارسیزبان از قرن چهارم به بعد یعنی از زمان رواج سبک خراسانی در این قالب شعری، میسرودند.
رعایت وزن عروضی شعر فارسی و همه قواعد آن برای سرودن ترانه نیز مانند همه قالبهای شعری دیگر لازم و ضروری است.
معمولاً شاعران در سرودن ترانه از زبان محاوره استفاده میکنند درحالیکه در دیگر قالبهای شعری استفاده از زبان محاوره، مرسوم و مناسب نیست.
مهمترین عنصر در ترانه و سرودن آن، رعایت قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج آن است. شعری که قافیه آن به این شکل نباشد را ترانه محسوب نمیکنیم.
۵. در کدامیک از گزینههای زیر ترانه وجود دارد؟
دوستان من ساعت حرکت قطار رادر شب گذشته به من گفته بودندبر شانههای تو خزه و خزان روییده بودتو توانستی با این شانههای مملو از خزه و خزانسوار قطار شویدستانت را تا صبح نزد منبه امانت نهادینان را گرم کردی به من دادی(احمدرضا احمدی)
نفس خود را کش جهان را زنده کنخواجه را کشتست او را بنده کنمدعی گاو، نفس توست هینخویشتن را خواجه کردست و مِهینآن کشنده گاو، عقل توست، روبر کشنده گاو تن منکر نشو...(مولوی)
به مرگ چاره نجستم که در جهان مانمبه عشق زنده شدم تا که جاودان مانمچو مردم از تن و جان واردهاندم از زندانبه عشق زنده شوم جاودان به جان مانمبه مرگ زنده شدن هم حکایتی است عجیباگر غلط نکنم خود به جاودان مانم...(شهریار)
رازقی پرپر شد باغ در چله نشستتو به خاک افتادی، کمر عشق شکستما نشستیم و تماشا کردیمدلم میخواد گریه کنمبرای قتل عام گل، برای مرگ رازقیدلم میخواد گریه کنم برای نابودی عشق واسه زوال عاشقی(ایرج جنتی عطایی)
۶. قالب کدامیک از شعرهای زیر، مثنوی است؟
ننگ کفر من به فریاد آورد ناقوس رامیکشد ایمان من در خون، لب افسوس رااز هوای نفس ظلمانی است سیر و دور خلقدود میآرد به جنبش صورت فانوس راعیب خود دیدن مرا ز اهل هنر ممتاز کردمنفعت از پا زیاد از پر بود طاووس را...(صائب تبریزی)
الا ای آهوی وحشی کجایی؟مرا با توست چندین آشناییدو تنها دو سرگردان دو بیکسدد و دامت کمین پیش و از پسبیا تا حال یکدیگر بدانیممراد هم بجوییم از توانییم...(حافظ)
آرند یکی و دیگری بربایندبر هیچ کسی راز همی نگشایندما را ز قضا جز این قدر ننمایندپیمانه عمر ماست میپیمایند(خیام)
تو آن نهای که به جور از تو روی برپیچندگناه تست و من استادهام به استغفارمرا غبار تو هرگز اثر کند در دلکه خاکپای توام؟ خاک را چه غم ز غبار؟(سعدی)
در این مطلب از مجله بررسی کردیم قالب ترانه چیست و ساختار ترانه و انواع ترانه را شناختیم. همچنین با قالبهای دیگری مانند قالب تصنیف آشنا شدیم. در پایان مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم که یادگیری خود را تثبیت کنید.
- مجموعه آموزش ادبیات فارسی و نگارش دوره متوسطه – درس، تمرین، حل مثال و تستآموزش اصول ترانه سرایی + نکات کاربردی + گواهینامهمجموعه آموزش دروس پایه دهم – درس، تمرین، حل مثال و تستانواع شعر فارسی – معرفی قالب و سبک های مختلف با مثالموسیقی شعر چیست؟ – انواع و کاربرد در زیبایی شناسی + مثال شعر فارسی
گسترش اندیشه پویا از سال ۱۳۸۲ در حوزه مشاوره فناوری اطلاعات و آموزش تخصصی فعالیت میکند. برای دریافت مشاوره با ما تماس بگیرید.