در ادامه آموزش گسترش اندیشه پویا:
سبک شناسی در ادبیات، بررسی ویژگیها و شیوه بیان نویسندگان و شاعران در آثار ادبی است. در سبک شناسی ادبی، آثار ادبی بر اساس شباهتهای زبانی، فکری و هنری دستهبندی و تحلیل میشوند.در این مطلب از مجله بررسی میکنیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک شناسی ادبی را به طور کامل توضیح میدهیم. همچنین به معرفی سبک های ادبی ادبیات فارسی و مشخصات هریک از آنها میپردازیم. علاوه بر این موارد، برای هرکدام از سبک های ادبی نیز مثالهایی منظوم و منثور میآوریم. در انتهای مطلب پرسشهایی چهارگزینهای طراحی کردهایم تا با پاسخ دادن به آنها میزان یادگیری خود را افزایش دهید.
- یاد میگیرید در سبک شناسی ادبی چه کاری انجام میشود.با ویژگی های سبکی مهم برای تشخیص سبک های ادبی آشنا میشوید.سبک های ادبی شعر فارسی از ابتدا تا امروز را خواهید شناخت.با سبک های ادبی نثر فارسی از ابتدا تا دوران معاصر آشنایی پیدا میکنید.ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری هر سبک ادبی را یاد میگیرید.کتابهای سبک شناسی ادبیات فارسی را میشناسید.
سبک شناسی در ادبیات چیست؟
منظور از سبک ادبی شیوه خاص یک اثر ادبی یا آثار ادبی است و به مجموعه ویژگیهایی که شاعر یا نویسنده در نحوه بیان اندیشه خود به کار میگیرند، سبک ادبی میگویند. به تعداد هر مؤلف در ادبیات سبک ادبی وجود دارد اما در عین تفاوتهای همه آثار ادبی با یکدیگر، شباهتهایی نیز بین برخی از آثار ادبی وجود دارد که میتوانیم آن آثار را در یک سبک ادبی قرار بدهیم. مکتب ها و سبک های ادبی معمولاً محصول اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... زمانی است صاحبان آن مکتبها و سبکهای ادبی در آن میزیستهاند.
در این مطلب، سبک شناسی ادبی همه سبک های ادبی آثار فارسی را بررسی میکنیم. پیش از آن و با تماشایفیلم آموزش علوم و فنون دوازدهمدر میتوانید با برخی از سبکهای ادبی ادبیات فارسی آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی سبکی در ادبیات چیست؟
هر سبک ادبی از نظر سه ویژگی مهم زبانی، ادبی و فکری قابل بررسی است و به همین دلیل سبکهای ادبی را از این سه منظر بررسی و با هم مقایسه میکنیم. در فهرست زیر توضیح دادهایم که هرکدام از این سه ویژگی سبکی دارای چه مواردی هستند.
- ویژگی زبانی سبکی: ساده یا پیچیده بودن زبان، واژههای فارسی کهن، واژههای بیگانه، دستورهای تاریخی، استفاده از شکل قدیمی فعلها، نحوه استفاده از حروف اضافهویژگی ادبی سبکی:قالبهای شعر، قالبهای نثر، آرایهها وصنایع ادبیویژگی فکری سبکی:مضمون عمده اثر، مقصود نویسنده از تألیف اثر
حال که دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست، در ادامه به توضیح انواع سبک شناسی ادبی میپردازیم.
انواع سبک شناسی در ادبیات
میتوانیم از دیدگاههای مختلفی، سبکهای ادبی را به انواع مختلفی طبقه بندی کنیم. مبناهای طبقهبندی سبک های ادبی از نظر ارسطو را در فهرست زیر آوردهایم.
- بر اساس نام مؤلف(شاعر یا نویسنده): مانند سبک بیهقی، سبک حافظبر اساس دوره تاریخی تألیف اثر: مانند سبک دوره مشروطه، سبک دوره صفویبر اساس موضوع و نوع:مانند سبک حماسی، سبک عرفانیبر اساس منطقه جغرافیایی:مانند سبک خراسانی، سبک آذربایجانیبر اساس مخاطب اثر:مانند سبک عامیانه، سبک عالمانهبر اساس هدف: مانند سبک تعلیمی، سبک فکاهیبر اساس قلمرو دانشی: مانند سبک علمی، سبک فلسفی
سبک شناسی شعر در ادبیات
محمدتقی بهار مشهور به ملکالشعرای بهار که یکی از مهمترین ادبای فارسی در زمینه سبکشناسی است، شعر فارسی را به شش سبک و دوره تقسیم کرده است که در فهرست زیر آنها را معرفی کردهایم.
- سبک خراسانی یا ترکستانی(از آغاز شعر فارسی تا قرن ششم)سبک عراقی(از قرن ششم تا قرن دهم)سبک هندی(از قرن دهم تا قرن سیزدهم)سبک بازگشت ادبی(در طول قرن سیزدهم)سبک دوره مشروطهسبک دوره معاصر
بر همین اساس میتوانیم نثر فارسی را در شش سبک زیر جای دهیم.
- سبک دوره سامانی(۳۰۰ تا ۴۵۰ هـ. ق)سبک دوره غزنوی و سلجوقی اول(۴۵۰ تا ۵۵۰ هـ. ق)سبک دوره سلجوقی دوم و خوارزمشاهیان: نثر فنی (۵۵۰ تا ۶۱۶ هـ. ق)سبک عراقی: نثر مصنوع (۶۰۰ تا ۱۲۰۰ هـ.ق)سبک بازگشت ادبی(۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ هـ. ق)سبک سادهنویسی(۱۳۰۰ هـ. ق تا امروز)
براینصب اپلیکیشنرایگانمجله کلیک کنید.
سبک شناسی دوره خراسانی
اولین آثار نظم فارسی بعد از اسلام، ابتدا در سیستان و بعد در خراسان بزرگ (خراسان کنونی، افغانستان، تاجیکستان، ترکستان و ماوراءالنهر) پدید آمدند. به سبک ادبی این آثار سبک خراسانی میگوییم و چون در دوره حکومت سامانیان بوده است،سبک سامانینیز نام دارد. البته خود سبک خراسانی بر اساس زمان به سه سبک فرعی سامانی، غزنوی و سلجوقی (سبک بینابین) تقسیم میشود.
برای یادگیری سبک خراسانی و مشخصات آن میتوانیدفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهمدر را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ادبای معروف سبک خراسانی
در فهرست زیر معروفترین شاعران سبک خراسانی را قرار دادهایم.
در ادامه به بررسی ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری شعر سبک خراسانی میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر سبک خراسانی
در فهرست زیر ویژگیهای زبانی شعر خراسانی را آوردهایم.
- سادگی زبانکم بودن واژههای عربیتلفظ متفاوت بعضی واژهها نسبت به تلفظ امروز آنهاکهنه و مهجور بودن بخشی از لغات (در مقایسه با دورههای بعدی)استفاده از دو حرف اضافه برای یک متمم
ویژگی های ادبی شعر خراسانی
در فهرست زیر به توضیح مختصات ادبی شعر خراسانی پرداختهایم.
- قالب عمده:قالب «قصیده»شکل گرفتن قالبهای مسمط، ترجیعبند و مثنویرشد قالب غزل در اواخر این سبکاستفاده در حد طبیعی و اعتدال از آرایههای ادبیبسیار ساده بودن قافیه و ردیفاستفاده بیشتر از تشبیه حسی برای توصیف پدیدهها
ویژگی های فکری شعر خراسانی
همه مختضات مهم فکری شعر سبک خراسانی را در فهرست زیر و به طور خلاصه توضیح دادهایم.
- غلبه روح نشاط، شادی و خوشباشیواقعگراتوصیفات عمدتاً طبیعی، محسوس، ساده و عینیمعشوق زمینی (عمدتاً)حاکم بودن روح حماسهساده بودن اشعار پندآموز و جنبه عملی و دستوری داشتن آنهاساده بودن فکر و کلام (عدم درآمیختگی با پیچیدگیهای عرفانی، حکمی و اندیشههای فلسفی)
مثال برای شعر سبک خراسانی
در کادر زیر نمونهای از شعر سبک خراسانی را آوردهایم تا بتوانید ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری بیانشده برای این سبک را با ویژگیهای این شعر مطابقت دهید و آن را بهتر درک کنید.
ای ز عکس رخ تو، آینه ماهشاه حسنی و عاشقانْت سپاههر کجا بنگری دمد نرگسهر کجا بگذری برآید ماهروی و موی تو نامه خوبی استچه بود نامه جز سپید و سیاهبه لب و چشم راحتی و بلابه رخ و زلف، توبهای و گناهدست ظالم ز سیم کوته بهای به رخ سیم زلف کن کوتاه(کسایی)
ویژگی های نثر سبک خراسانی
در این بخش ویژگیهای نثر سبک خراسانی را در دو دوره سامانی و غزنوی - سلجوقی معرفی میکنیم.
ویژگی های نثر دوره سامانی
در فهرست زیر مشخصات نثر خراسانی در دوره سامانی را آوردهایم.
- اختصار و ایجاز در لفظ و معناتکرار فعل یا اسم (به حکم ضرورت معنا)جملههای کوتاهلغات کمکاربرد فارسیاستفاده کمتر از واژههای عربیبیشتر بودننشانههای جمع فارسیبر جمع عربیمحتوای بیشتر علمیگاهی نثرهای حماسی، تاریخی و دینی
نمونههای موفق نثر دوره سامانی، ترجمه تفسیر طبری، تاریخ بلعمی، التفهیم و شاهنامه ابومنصوری هستند.
نمونهای از نثر دوره سامانی را در کادر زیر مشاهده میکنید.
ابرهه گفت که دریغا که من نشانی بر پیشانی عبدالمطلب دیده بودم که اگر او از بهر خانه حاجت خواستی، من حالی حاجت او برآوردمی و روا گردانیدمی. پس عبدالمطلب بگفت که ایّها الملک، من خداوند این اشترم نه خداوند خانه و مر این خانه را خداوندی هست و او خود خانه خود را نگاه دارد.(ترجمه تفسیر طبری)
ویژگی های نثر دوره غزنوی و سلجوقی
مشخصات نثر این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- جملههای طولانیحذف فعلها به قرینهتمثیل و استشهاد به احادیث، آیات و اشعارافزایش استفاده از واژههای عربی
از نمونههای موفق نثر دوره غزنوی و سلجوقی، تاریخ بیهقی، سیاستنامه، سفرنامه ناصرخسرو، کشف المحجوب و کیمیای سعادت هستند.
در کادر زیر نمونهای از نثر این دوره را آوردهایم تا مشخصات این دوره را در آن مشاهده کنید.
امیر مسعود پس از خلعت علی میکائیل به باغ صدهزاره رفت و به صحرا آمد و علی میکائیل بر وی گذشت با اهبتی هرچه تمامتر پیاده شد و خدمت کرد، استادم منهی مستور با وی نامزد کرد، چنانکه دمادم قاصدان آنها میرسیدند و مزد ایشان میدادند تا کار فرو نماند و چیزی پوشیده نشود، چه جریدهای داشتی که در آن مهمات نبشته بودی و امیر مسعود در این باب آیتی بود و او را در این باب بسیار دقایق است.(ابوالفضل بیهقی)
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک خراسانی را معرفی کردیم. در ادامه به توضیح باقی سبک های ادبی میپردازیم.
سبک دوره دوم (سده های پنجم و ششم)
در قرن پنجم و ششم در همان حال که شاعران خراسان و سیستان سرگرم رونقبخشی سبک تازه بودند، در شمال غرب ایران دستهای نو از شاعران ظهور کردند. این دسته از شاعران معروف آذربایجان مانند خاقانی و نظامی بودند که سبک شعر فارسی را از سبک رایج در آن زمان، متمایز کردند. یکی دیگر از مراکز مهم شکلگیری شیوه خاصی از شعر فارسی، عراق عجم (اصفهان، همدان، ری و...) بود. سبک شعر در نیمه دوم قرن ششم و ابتدای قرن هفتم دچار تحول شد و مقدمه ظهور سبک «عراقی» شد.
در ادامه به بیان مشخصات زبانی، ادبی و فکری شعر و نثر این دوره میپردازیم. پیش از آن و با تماشایفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل نمونه سؤالات کنکوردر این سبک و دوره ادبی را به خوبی یاد بگیرید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ادبای مهم سده پنجم و ششم
در فهرست زیر برخی از مهمترین شاعران و نویسندگان این سبک را آوردهایم.
- بیهقیباباطاهرناصرخسروفرخی سیستانیخیام
در این بخش مشخصات سبکی شعر در این دوره را به طور کامل بررسی میکنیم.
ویژگی های زبانی شعر سبک سده پنجم و ششم
در فهرست زیر مشخصات زبانی شعر این دوره را آوردهایم.
- استفاده کمتر از لغات مهجور فارسی (نسبت به سبک خراسانی)فراوان بودن ترکیبات نوکاهش یافتن سادگی و روانی کلام و حرکت به سوی دشواری متنورود لغات بیگانه ترکی و مغولی به زبان فارسی
ویژگی های ادبی شعر سبک سده پنجم و ششم
مشخصات ادبی شعر این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- اوجگیری و رواج بیشتر قالبهای شعری مخصوصاً غزل و مثنویرواج داستانسرایی ومنظومههای داستانیتوجه بیشتر از دوره قبل به آرایههای ادبی و استفاده از آنهابهکارگیری ردیفهای اسمی و فعلیدشوار در شعر
ویژگی های فکری شعر سبک سده پنجم و ششم
در فهرست زیر، مشخصات فکری شعر این دوره را توضیح دادهایم.
- وروداصطلاحات عرفانی به شعرفراوانی پند و اندرز در شعرفاصله گرفان غزل از عشق زمینیرواج هجو در شعررواج حس دینیرواج مفاخره، انتقاد و شکایت اجتماعی
مثال شعر سده پنجم و ششم
نمونهای از شعر سده پنجم و ششم را در کادر زیر آوردهایم تا مشخصات سبکی آن را با مشخصات سبکی قرن پنجم و ششم مطابقت دهید.
دلا در عشق تو صد دفترستمکه صد دفتر ز کونین از برستممنم آن بلبل گل ناشکفتهکه آذر در ته خاکسترستمدلم سوجه ز غصه ور بریجهجفای دوست را خواهانترستممو آن عودم میان آتشستانکه این نُه آسمان را مجرمستمشد از نیل غم و ماتم دلم خونبه چهره خوشتر از نیلوفرستمدر این آلاله در کویش چو گلخنبه داغ دل چو سوزان اخگرستمنه زورستم که با دشمن ستیزمنه بهر دوستان سیم و زرستمز دوران گرچه پر بی جام عیشمولی بیدوست خونین ساغرستمچرم دایم در این مرز و در این کشتکه مرغ خوگز باغ و برستممنم طاهر که از عشق نکویاندلی لبریز خون اندر برستم(باباطاهر)
ویژگی های نثر سده پنجم و ششم
در فهرست زیر ویژگیهای عمده نثر در این دوره را مشخص کردهایم.
- استفاده از آرایههای ادبی در نثر مانند آرایههای موازنه، سجع، مراعاتنظیر، تشبیه و...حذف افعال به قرینهکاربرد لغات مهجور ترکی، عربی، مغولیکاربرد اصطلاحات علمی و فنیرواج نثر داستانی، عرفانی و تمثیلیاستفاده از مترادفها و توصیفهای زیادبه کار بردن آیات، احادیث و اشعاراستفاده از ترکیبات دشوار
مثال نثر سده پنجم و ششم
در کادر زیر نمونهای از نثر این دوره را آوردهایم تا ویژگیهای سبکی این دوره را بهتر درک کنید.
خواجه عظیم رنجدل شد و بیدار گشت و به کار خود باز نگریست و اوقاف را سجل کرد و ادرارات را توقیع کرد و وصیتنامه بنوشت و بندگانی که دل فارغی حاصل کرده بودند آزاد کرد و قرضی که داشت بگزارد و آنجا که دست رسید خشنود کرد و خضمان را بحلی خواست و کار را منتظر بنشست تا که رمضان اندر آمد و به بغداد بر دست آن جماعت شهید شد انار الله برهانه و وسع علیه رضوانه.(نظامی عروضی)
تا اینجا بررسی کردیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با دو سبک ابتدایی آثار فارسی آشنا شدیم. در ادامه به بررسی سبکهای عراقی به بعد میپردازیم.
یادگیری سبک شناسی ادبی با
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با برخی از سبک های ادبی آشنا شدیم و مشخصات آنها را یاد گرفتیم. در ادامه نیز به معرفی سایر سبک های ادبی میپردازیم. در مبحث سبک شناسی ادبی با مفاهیم بسیار گستردهای روبهرو هستیم که در یک دستهبندی کلی در سه حوزه زبانی، ادبی و فکری جای میگیرند اما درون هرکدام از این دستهبندیها، مفاهیم ادبی زیادی وجود دارد که یادگیری درست آنها برای تشخیص سبک ادبی و شناخت سبک های ادبی، لازم است. برای مثال در قلمرو ادبی با آرایههای ادبی لفظی، آرایههای ادبی معنوی و فرم و قالب آثار ادبی مواجه هستیم که یادگیری هرکدام از آنها نیازمند برخورداری از آموزشهای اصولی است. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی را آوردهایم که برای یادگیری سبک شناسی ادبی و ویژگی های سبکی، مفید و کاربردی هستند.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم در فرادرسفیلم آموزش رایگان سبک های شعری در ادبیات فارسی از سبک خراسانی تا سبک هندی در فرادرس
برای استفاده از آموزشهای همراه با حل نمونه سؤال نیز میتوانید از آموزشهای زیر استفاده کنید.
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرسفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل سؤالات کنکور در فرادرس
برای بهرهمندی از آموزشهای جامع در زمینه سبک ادبی و دیگر مباحث و دروس دوره متوسطه نیز میتوانید از مجموعه آموزش زیر استفاده کنید.
- مجموعه فیلمهای آموزش علوم انسانی دوره متوسطه در فرادرس
سبک عراقی درسدههای هفتم، هشتم و نهم در ادبیات فارسیسبک غالب بود. در این بخش مشخصات زبانی، ادبی و فکری آن را همراه با مثال بررسی میکنیم.
پیشنهاد میکنیم برای آشنایی با سبک عراقی و یادگیری مشخصات آن،فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهمدر را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهمترین ادیبان در دوره سبک عراقی را در فهرست زیر آوردهایم.
- سعدیمولاناحافظعبید زاکانیجامی
همه ویژگیهای سبکی شعر سبک عراقی را در همین بخش بررسی و معرفی میکنیم.
ویژگی های زبانی شعر عراقی
در فهرست زیر مهمترین مشخصات زبانی شعر سبک عراقی را آوردهایم.
- در هم آمیخته بودن مختصات کهن و نوحفظ همان چارچوب زبان سبک خراسانی با مختصاتی جدیدکم شدن لغات اصیل قدیمی فارسیزیادتر شدن کاربرد لغات عربیجایگزین شدن «همی» با «می» در افعالجایگزین شدن «اندر» با «در»اندک شدن استفاده از واژههای «ایدون، ایدر، ابا، اَبَر و...»
ویژگی های ادبی شعر عراقی
مشخصات ادبی شعرهای سبک عراقی را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- بیشتر شدن کاربرد قالب غزل و تثبیت جایگاه «تخلص» در انتهای غزلهابیشتر شدن توجه به علوم ادبی از جمله بیان و بدیعخارج شدن شعر از دربار و در نتیجه آن، از رونق افتادن قصیده و رواج غزل عارفانه و عاشقانه
ویژگی های فکری شعر عراقی
در فهرست زیر به بیان مهمترین مشخصات فکری شعر سبک عراقی پرداختهایم.
- تعالی گرفتن مقام معشوق (گاهی یکسان شدن معشوق با معبود)نیاز به سخنان آرامبخش و توجه به آخرت و رواج تصوف در نتیجه این مواردرواج اندیشههایی چون بیاعتباری دنیا و اعتقاد به قضا و قدراندیشههای شعر این دوره: پرهیز از زهد ریایی، توجه به پالایش درون، برتری عشق بر عقل و...
در کادر زیر نمونهای از شعر سبک عراقی را آوردهایم تا بتوانید این شعر را با مختصات شعر عراقی مطابقت دهید.
دمی با غم به سر بردن، جهان یکسر نمیارزدبه می بفروش دلق ما کز این بهتر نمیارزدبه کوی میفروشانش به جامی برنمیگیرندزهی سجاده تقوا که یک ساغر نمیارزدرقیبم سرزنشها کرد کز این باب رخ برتابچه افتاد این سر ما را که خاک در نمیارزد؟شکوه تاج سلطانی که بیم جان در او درج استکلاهی دلکش است اما به ترک سر نمیارزدچه آسان مینمود اول غم دریا به بوی سودغلط کردم که این طوفان به صد گوهر نمیارزدتو را آن بِه که روی خود ز مشتاقان بپوشانیکه شادی جهانگیری، غم لشکر نمیارزدچو حافظ در قناعت کوش و از دنیای دون بگذرکه یک جو منت دونان، دو صد من زر نمیارزد(حافظ)
در ادامه به بررسی مشخصات سبکی نثر در دوره عراقی میپردازیم.
ویژگی های زبانی نثر عراقی
در فهرست زیر مهمترین مشخصات سبک نثر عراقی را به طور خلاصه توضیح دادهایم.
- ضعیف شدن و از بین رفتن نثر فنی در قرن هفتم و هشتمجایگزین شدن نثر ساده در اکثر کتابها به جای نثر فنی (نثر ساده این دوره، بلیغ و فصیح نیست.)بازنویسی کتابهای مشکل به نثر سادهرواج تاریخنویسی به اسلوب ساده (البته نمونههایی نیز با نثر پیچیده)حاشیهنویسیهای زیاد بر کتابهای تاریخ قدیمی و به نثر سادهورود کلمات بیگانه از قبایل ترک و مغول (به ویژه در دوره تیمور که البته بیدوام بود.)ضعف و سستی در ساخت دستوری جملههای نثر
ویژگی های ادبی نثر عراقی
مشخصات ادبی نثر این سبک را در فهرست زیر آوردهایم.
- جایگزین شدن صنایع و آرایههای ادبی با تفکر و تعمقپرداختن به تصنع و ظاهرسازی (در کتابهای مصنوع)استفاده از استعارههای دور از ذهنآوردن سجعهای متوالی و بیروح
ویژگی های فکری نثر عراقی
در فهرست زیر، ویژگیهای فکری نثر عراقی را خلاصه کردهایم.
- فراگیری انحطاط و ضعف فکری و کم شدن صحت و اتقان مطالب (در نتیجه کشتن یا فراری دادن اندیشمندان و از بین بردن کتابخانهها توسط مغولان و...)کمرنگ شدن تحقیق در میان دانشمندان (در نتیجه از بین رفتن استادان بزرگ و مراکز علمی)از میان رفتن اصالت عرفان (درسی شدن عرفان و شرح اصطلاحات آن توسط ادبا و پیچیده جلوه دادن مفاهیم عرفانی)
در کادر زیر بخشی از یکی از نمونههای نثر سبک عراقی را آوردهایم تا مشخصات نثر این دوره را بهتر درک کنید.
بدان که تن مردم را اصل از خاک است و خاک به واسطه ادورا افلاک و شعاع کواکب و امتزاج و اعتدال عناصر صورت خاکی را بگذارد و به صورت نبات مکون شود. بعد از آن غذای حیوان شود و آنگاه حیوان غذای انسان گردد و شاید که آن نبات، خود غذای انسان شود. فی الجمله آن غذا را در مقدمه، قوت جاذبه جذب کند و ماسکه نگاه دارد و هاضمه هضم کند و ممیزه کثیف را از لطیف جدا کند و دافعه، کثیف را از راه امعاء دفع کند و این حالات در معده باشد.(شیخ محمود شبستری)
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک های خراسانی و عراقی را بررسی کردیم. در مطلب زیر از مجله همه مشخصات سبک عراقی را به طور کامل و مفصل بررسی کردهایم.
از ابتدای قرن یازدهم تا اواسط قرن دوازدهم هجری قمری، سبک هندی (سبک دوره صفوی) سبک ادبی رایج در ادبیات فارسی بود. بها ندادن دربار صفوی به مدح و ثنای شاعران و در تضاد بودن حکومت آنها با آمیزههای عرفانی باعث شد شعر در این دوره از محیط درباری و خواص خارج شود و در دست عامه مردم قرار بگیرد و شاعران به مضمونآفرینی روی بیاورند.
در همین بخش ویژگی های سبکی شعر و نثر سبک هندی را معرفی میکنیم. پیش از آن میتوانید با تماشایفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۲ پایه یازدهم همراه با حل نمونه سؤال کنکوردر با این سبک و ویژگیهای آن آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
در فهرست زیر مهمترین شاعران و نویسندگان سبک هندی را قرار دادهایم.
- وحشی بافقیصائب تبریزیکلیم کاشانیبیدل دهلوی
در این بخش به بررسی مشخصات سبک هندی در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر سبک هندی
در فهرست زیر، مشخصات زبانی شعر سبک هندی را توضیح دادهایم.
- ورود روحی تازه به زبان شعر (به دلیل وارد شدن زبان مردم کوچه و بازار به شعر)گسترش دایره واژگان در اشعارحذف تعداد بسیار زیادی از لغات ادبی مورد استفاده در قدیمکاهش کاربرد واژههای عربی و اضافه شدن واژههای ترکی (و در نتیجه: ضعف زبان فارسی)زبان واقعگرا (زبان حقیقی مردم آن دوره)بیتوجهی به زباندقت نداشتن در کاربرد جملهها و ترکیبهاورود لغات عامیانه به شعر
ویژگی های ادبی شعر سبک هندی
مختصات ادبی شعر این دوره را در بخش زیر فهرست کردهایم.
- کمتوجهی شاعران کوچه و بازار به بیان و بدیع و استفاده کم و تصادفی از آرایههای ادبیقالب مسلط: غزل (غزلهایی که به چهل بیت نیز میرسند و تکرار قافیه در آنها طبیعی است.)قالب حقیقی:مفرداتیا همان تکبیتیرایج بودن استفاده از آرایههای ادبی مخصوصاً آرایه تشبیه در اشعار شاعران مطرح سبک هندیاستفاده زیاد ازصنعت تلمیحدر شعر برای ساخت مضموناستفاده از ردیفهای شعری طولانی و دارای آهنگ خوش
ویژگی های فکری شعر سبک هندی
در فهرست زیر مشخصات برجسته فکری این سبک را فهرست کردهایم.
- شعر معناگرا نه صورتگرا (مضمونسازی از هرچیز در حد سطحی)خلاصه شدن معنای شعر در یک بیت و برانگیختن اعجاب و تحسینترجمه مطالب عرفانی و فلسفی و غنایی گذشتگان و قابل درک کردن مفاهیم این مطالبکوشش شاعران این سبک در مضمونیابی و بیان اعجابانگیز فکری جزئی و تازه
در کادر زیر یک نمونه از اشعار سبک هندی را آوردهایم تا بتوانید مشخصات شعر این دوره را بهتر درک کنید.
بوی پیراهن دلیل راه شد یعقوب راهست از طالب فزون درد طلب مطلوب راکاه را بال و پر پرواز گردد کهربانیست در دست اختیاری سالک مجدوب راحسن را از دیدههای پاک نبود سرکشیمیکشد آیینه بیمانع به بر محبوب رابوته خاری است جنت محو دیدار تو راسیرچشمی میکند مکروه هر مرغوب رابیقراری میشود بال و در موج خطرنیست جز تسلیم لنگر بحر پرآشوب رادید تا درد گرانسنگ من بیصبر راشد زبان شکر امواج بلا ایوب رااز شکستن میشود پوشیده در دل راز عشقپاره کردن میکند سربسته این مکتوب راپیش روشنگوهران یک جلوه دارد خار و گلکی کند صائب تمیز آیینه زشت و خوب را(صائب تبریزی)
انواع نثر در دوره سبک هندی
در آثار ادبی منثور دوره هندی با سه نوع نثر روبهرو هستیم که آنها را در فهرست زیر آوردهایم و در ادامه همین بخش، هرکدام را با مثال معرفی میکنیم.
- ساده: وجود ترکیبات و لغات عربی / اشاراتی به آیات و احادیث / درهمآمیختگی نثر و شعر / مانند «جامع عباسی» از شیخ بهاییمصنوع: فاقد فخامت و حلاوت نثر فنی قرن ششم و هفتم / پر از غلطپردازی و تکلف / استفاده برای نگارش کل اثر ادبی یا برای نگارش فرمانها، دیباچه کتابها و... / مانند «محبوب القلوب» از «میرزا برخوردار فراهی»بینابین: نه خیلی دشوار و نه خیلی آسان / به قصد آساننویسی (هرچند امروزه نثر آسان محسوب نمیشود.) / مانند «احسن التواریخ» از «حسنبیگ روملو»
ویژگی های سبکی نثر هندی
در ادامه، نثر سبک هندی را از سه منظر زبانی، ادبی و فکری بررسی میکنیم.
ویژگی های زبانی نثر سبک هندی
در فهرست زیر همه ویژگیهای زبانی نثر هندی را قرار دادهایم.
- فراوانی واژههای مغولی و ترکیدر هم آمیخته بودن نثر با شعراستفاده از وجههای وصفیتطابق موصوف با صفت (به تقلید از زبان عربی)جمع بستن واژههای فارسی و ترکی و مغولی با نشانه جمع عربی «ات»جملههای طولانیکاربرد پیشوندهای متعدد برای یک فعلکاربرد تتابع اضافات (برای قرینهپردازی و موازنه یا تعریف و تمجید از بزرگان)
ویژگی های ادبی نثر دوره هندی
همه مشخصات ادبی نثر سبک هندی را در فهرست زیر آوردهایم.
- عدم ارزش ادبی بالاانحطاط ادبیاز رونق افتادن نثر (به دلیل عدم دقت در ذکر تاریخ و حوادث و رواج چاپلوسی و مدح)همراهی نثر با تکلف و تصنعرایج بودن استفاده از احادیث و آیات و عبارتهای عربی در آرایه تلمیحاستفاده از شعرهای ضعیف در کتابهای نثر که معمولاً سروده خود نویسنده بودند.رواج کتابهای فرهنگ لغت (در نتیجه آمیختگی زبان فارسی با زبانهای بیگانه عربی، مغولی، ترکی و...)
ویژگی های فکری نثر دوره هندی
مشخصات فکری نثر این دوره را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- عدم وجود نویسندههای ماهر به دلیل فساد و مسائل اجتماعی قرنهای گذشته،کشتار مردم، فرار اجباری افراد فرهیخته و با ذوق به خارج از ایران، کشتن یا مردن افراد ماهر به دلیل جنگ، گرسنگی و فقرتواریخ عمومی در کنار نهادهای سیاسی و فرهنگی حاکم در آن دوره، برای نهادینه کردن فرهنگ تشیع گام برمیداشتند.
مثال نثر دوره سبک هندی
نمونهای از نثر دوره هندی را در کادر زیر آوردهایم تا مشخصات این سبک را بهتر درک کنید. متن زیر بخشی از کتاب «جامع عباسی» از نمونههای نثر ساده سبک هندی است.
و در نماز گزاردن گاهی وضو کافی است و احتیاج به غسل نیست و غسل تنها کافی است و احتیاج به وضو نیست و گاهی وضوی تنها و غسل تنها کافی نیست بلکه وضو و غسل هر دو باید کرد تا نماز صحیح باشد و گاهی هم تیمم و هم وضو باید کرد تا نماز صحیح باشد و گاهی در نماز گزاردن به هیچیک از وضو و غسل و تیمم احتیاج نیست.(شیخ بهایی)
حال که دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبکهای خراسانی، عراقی و هندی را یاد گرفتیم، در ادامه به بررسی سبکهای بازگشت و بیداری و... میپردازیم.
سبک شناسی دوره بازگشت ادبی
تا اینجا متوجه شدیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک های کهن فارسی را شناختیم. سبک بازگشت یا بازگشت ادبی،سبک غالب بر آثار ادبی قرن دوازدهمو در دوره زمانی میان سبک هندی و سبک بیداری (مشروطه) است. در این دوره سعی شاعران بر احیای ادبیات فارسی و دور شدن از انحطاط سبک هندی بود اما راه این احیا را در تقلید از آثار ادبی سبک خراسانی و دورههای اولیه زبان فارسی میدانستند.
در این بخش ویژگی های سبک بازگشت را به طور کامل و در شعر و نثر این دوره توضیح میدهیم. پیش از آن پیشنهاد میکنیم با تماشایفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل نمونه سؤال کنکوردر با این سبک بیشتر آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهمترین ادبای سبک بازگشت ادبی
برجستهترین شخصیتهای ادبی این سبک را در فهرست زیر آوردهایم.
- صبای کاشانی (پرچمدار و شاخص ترین شاعر سبک بازگشت ادبی)هاتف اصفهانینشاط اصفهانیسروش اصفهانیقاآنی شیرازیفروغی بسطامیآذر بیگدلی
ویژگی های سبک بازگشت ادبی
مهمترین ویژگیهای سبک بازگشت ادبی را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- دور شدن از سبک هندیبرگشتن به اسلوبهای کهنتقلید از آثار ادبی دوره سبک خراسانی و سبک عراقیتکرار شنیدههای آثار ادبی خراسانی و عراقی در اندیشه، زبان و تخیل این دوره
بنابراین از بیان مشخصات زبانی، ادبی و فکری سبک بازگشت ادبی رد میشویم زیرا ویژگیهای این سبک تقلید محض از دو سبک خراسانی و عراقی است و در بخشهای ابتدایی همین مطلب به طور مفصل ویژگیهای این دو سبک را معرفی کردیم.
مثال سبک بازگشت ادبی
در کادر زیر نمونهای از آثار این سبک را آوردهایم که ویژگی مهم این سبک یعنی تقلید از آثار سبک خراسانی و عراقی و بازگشت به اسلوبهای کهن را در آن مشاهده کنید.
حاصل هر دو جهان خوشهای از خرمن ماستساحت کون و مکان گوشهای از مسکن ماستچشم بربند و به ظلمتکده فقر در آیتا ببینی که فروغ فلک از روزن ماستچشمه کوثر و آن باغ دلارای بهشتنمی از مشرب ما، نکهتی از گلشن ماستچه اثر بود در این دشت که بی زحمت کشتیک جهان ریزهخور و خوشه بر از خرمن ماستسر به مخدومی آفاق نیاریم فرودزانکه از خدمت شه، سلسله در گردن ماستهمه بگذار که با این همه اینک در شهرکودکی باز به مژگان سیه رهزن ماستهم قصاص دل ما را مگر از ما طلبندزانکه با خون دل آلوده همی دامن ماستدشمن و دوست نداند کس اگر طالب اوستخلق بیهوده یکی دوست، یکی دشمن ماستگفتمش هیچ اثری بود در این ره ز نشاطگفت سرگشته غباری ز پی توسن ماست(نشاط اصفهانی)
تا اینجا بررسی کردیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبکهای ادبی خراسانی، عراقی، هندی و بازگشت را شناختیم. برای یادگیری سایر سبکها، مطالعه مطلب را ادامه بدهید.
سبک شناسی سبک بیداری
آثاری که کمی قبل از نهضت مشروطه تا پس از انقلاب مشروطه در ادبیات فارسی تألیف شدند و مهمترین مشخصه آنها نزدیکی به زبان عامه مردم و خواستههای مردم زمانه خود بود، در دسته سبک بیداری یاسبک مشروطهقرار میگیرند.
در ادامه همین بخش ویژگی های سبک بیداری را در شعر و نثر معرفی کردهایم. پیشنهاد میکنیم برای یادگیری بهتر این سبک،فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهمدر را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهم ترین ادبای سبک بیداری
برجستهترین شاعران و نویسندگان سبک بیداری را در فهرست زیر آوردهایم.
- ملکالشعرا (محمدتقی بهار)ادیب الممالک فراهانیایرج میرزاسید اشرف الدین گیلانیفرخی یزدیعارف قزوینیمیرزاده عشقی
در این بخش، همه ویژگیهای سبکی شعر دوره بیداری را در سه سطح زبانی، ادبی و فکری معرفی میکنیم.
ویژگی های زبانی شعر بیداری
مهمترین ویژگیهای زبانی شعر دوره بیداری را در بخش زیر فهرست کردهایم.
- بارزترین شاخصه زبانی: روان و ساده بودنقابل فهم برای عامه مردمتوجه داشتن به عموم مردم و استفاده از شعر برای آگاهسازی آنهابیان محاورهای در شعر (در تناسب با زبان و فهم مردن عادی در جامعه)استفاده از شعر عمومیت یافته بین مردم به عنوان زبان برنده نهضت مشروطه در روزنامههااستفاده از واژههای کهن فارسی توسط برخی از شاعرانگسترده شدن دایره لغات شعر (به دلیل ظهور علوم و فنون جدید و ارتباط ایرانیان به اروپا)ورود لغات زبانهای بیگانه انگلیسی، روسی، فرانسوی و ترکی به شعر فارسیکم توجه بودن به کاربرد جملهها و ترکیبات زبانی (به دلیل تمرکز بر محتوا، سرعت در سرودن شعر و تألیف کتاب و عدم تسلط بسیاری از ادبای این دوره به ادبیات کهن فارسی)وفاداری دستهای از شاعران این دوره به زبان پرصلابت گذشته (مانند ملکالشعرا بهار)روی آوردن دستهای دیگر از شاعران این سبک به زبان صمیمی و ساده کوچه و بازار، اصطلاحات عامیانه و استفاده از واژههای فرنگی (مانند عارف قزوینی)
ویژگی های ادبی شعر بیداری
مشخصات ادبی شعر دوره بیداری را در فهرست زیر آوردهایم.
- ادامه قالبهای شعری کهن فارسی در این دورهتوجه شاعران پایبند به سنتهای ادبی به قالبهای قصیده و مثنویتوجه شاعران عامیانهگرا به قالبهایی مانند مستزاد، چهارپاره، تصنیف، ترانهکم بودن پایبندی شاعران عامیانهگرا به بیان و بدیع و سنتهای ادبی (شعر به عنوان وسیله برای بیان مقاصد اجتماعی)توجه شاعران به قالبهای شعری کمکاربرد یا جدید و فراهم شدن زمینههای شکلگیری شعر نونوآوریهایی در عرصه تخیل (تأثیر از تخلیات شاعرانه شاعران پیشین و تأثیر از اوضاع اجتماعی)التزام و تعهد شاعران سنتگرا به قواعدموسیقی در شعرو عروض شعرالتزام و تعهد کمتر گروه شاعران عامیانهگرا به قواعد موسیقی وعروض در شعر
ویژگی های فکری شعر دوره بیداری
در فهرست زیر، ویژگیهای فکری شعر سبک بیداری را آوردهایم.
- تغییر اساسی درونمایه شعر در این دوره، متناسب با تغییرات اجتماعی زمانهوارد شدن اندیشهها و مضمونهای تازه به شعر در کنار حضور اجتماعی مردم در صحنه سیاستحرکت ادبا از کلینگری و ذهنگرایی به عینگرایی و جزئینگریتحول نگرش نویسندگان و شاعران به جهان بیرونرونق گرفتن مضمونهای اجتماعی، سیاسی، وطنی و مضامین شبیه به آنهااز رونق افتادن مضمونهای ذهنی و کلی، عرفان، عاشقانهسرایی، مسائل اخلاقی کلی و...درونمایههای شاخص: آزادی، قانون، وطن، تعلیم و تربیت جدید، توجه به عامه مردم، در نظر داشتن فنون و دانشهای جدید
نمونهای از شعر شاعران سبک بیداری را در کادر زیر آوردهایم تا بتوانید مشخصات شعر بیداری را در آن مشاهده کنید.
ناله مرغ اسیر این همه بهر وطن استمسلک مرغ گرفتار قفس همچو من استهمت از باد سحر میطلبم گر ببردخبر از من به رفیقی که به طرف چمن استفکری ای هموطنان در ره آزادی خویشبنمایید که هرکس نکند مثل من استخانهای کاو که شود از دست اجانب آبادزاشک ویران کنش این خانه که بیتالحزن استجامهای کاو نشود غرقه به خون بهر وطنبدر آن جامه که ننگ تن و کم از کفن استجامه زن به تن اولیتر اگر آید غیرزانکه بیچاره در این مملکت امروز، زن استآن کسی را که در این ملک سیلمان کردیمملت امروز یقین کرد که او اهرمن استعارف از حذب دموکرات خلاصی چون مورمطلب زان که خلاصی تو اندر لگن است(عارف قزوینی)
ویژگی های سبکی نثر دوره بیداری را در این بخش به طور کامل معرفی میکنیم.
ویژگی های زبانی نثر دوره بیداری
در فهرست زیر مهمترین ویژگیهای نثر بیداری را آوردهایم.
- قابل فهم و ساده بودن نثرکمتر شدن کاربرد لغات و ترکیبات عربی ناآشناورود لغات انگلیسی، ترکی، فرانسوی و... به نثر فارسیهماهنگی بیشتر ساختار و ترکیب دستوری در جملهها با طبیعت زبانکم شدن کاربرد عبارتهای وصفی طولانی و لفظپردازی بیجا
ویژگی های ادبی نثر بیداری
همه مشخصات ادبی تثر دوره بیداری را در فهرست زیر توضیح دادهایم.
- کنار رفتن قید و بندهای نثر فنی و مصنوعساده و گزارشی شدن نثرجدایی آرایهها و صنایع ادبی از نثر در این دورهپویایی نثر در خدمت بیان خواستههای مردمنگارش داستانهایی مطابق با ذوق عموم مردموجود ضعفهایی در داستاننویسی مانند سخن گفتن راوی سوم شخص با خوانندهعدم مطابقت کامل بین سبک نویسندگی دوره بیداری با ادبیات داستانی جدید
ویژگی های فکری نثر دوره بیداری
در فهرست زیر همه ویژگیهای مهم نثر دوره بیداری در ادبیات فارسی را آوردهایم.
- گسترش نثر در دوره بیداری با ویژگیهای تجددخواهی، آزادیطلبی، نوگرایی و... و با هدف اثرگذاری بر مردمدرونمایههای شعر سبک بیداری (ماننند آزادی، وطن، قانون، تجدد و...)پرداختن به نفرت از خرافات (به خصوص در نثرهای داستانی)یکی از شاخههای مهم نثر بیداری: طنز سیاسی و اجتماعیتوجه به حقوق مدنی زنانتوجه ویژه به تعلیم و تربیت نوین و ضرورت آن
مثال نثر دوره بیداری
در کادر زیر یک نمونه از نثر دوره بیداری را قرار دادهایم تا با نثر این دوره و مشخصات آن بیشتر آشنا شوید. متن زیر بخشی از «منشآت» قائم مقام فراهانی است.
پس بار دیگر عالم علوم آداب را رونق عهد شباب باز آمد و گلشن فضل و بلاغت را حسن و طراون افزود. طبع فصاحت، رسم سماحت تازه کرد، سحاب حکمت، باران رحمت ببارید، شعله طور جلوه ظهور گرفت، پنجه موسی لمعه بیضا نمود، مریم منطق عیسی مصدق آورد و جبرئیل امین، معجزات مبین در رساند، خامة استاد روزگار حدت ضرب ذوالفقار آشکار ساخته، آتشی تازه در خرمن کفر و عناد درانداخت و به ترقیم کتاب مجدد پرداخت که هم تتمیم رساله سابقه است و هم تحقیق عقاید صادقه.(قائم مقام فراهانی)
تا اینجا دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و همه سبک های ادبی پیش از دوران معاصر را شناختیم. در ادامه به بررسی ویژگیهای سبکی آثار ادبی معاصر میپردازیم.
سبک شناسی ادبیات معاصر تا انقلاب اسلامی
در این بخش به بررسی مشخصاتآثار ادبی در دوران معاصریعنی قرن چهاردم تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ میپردازیم. در این دوره، شعر و نثر هم در محتوا و هم در فرم دچار تحولات چشمگیری شدند که در این بخش با آنها آشنا میشویم.
پیشنهاد میکنیم برای یادگیری این سبکفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ پایه دوازدهم همراه با حل نمونه سؤالهای کنکوردر را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهم ترین ادیبان سبک معاصر تا پیش از انقلاب
در فهرست زیر شخصیتهای ادبی مهم معاصر در سالهای پیش از انقلاب را آوردهایم.
- نیما یوشیجپروین اعتصامیشهریاراحمد شاملوهوشنگ ابتهاجمحمدعلی جمالزادهصادق هدایت
سبک شعر معاصر تا انقلاب اسلامی
در این بخش به بررسی و معرفی ویژگیهای سبکی شعر این دوره میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر معاصر تا انقلاب
در فهرست زیر ویژگیهای زبانی شعر این دوره را خلاصه کردهایم.
- وارد شدن واژهها و ترکیبات امروزی به زبانروانی و سادگی زبانسادگی در جملهبندیهاباز بودن دست شاعران در انتخاب و آوردن واژهها
ویژگی های ادبی شعر معاصر تا انقلاب
همه مشخصات ادبی شعر این دوره را در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- ایجاد تغییر در واحد شعر (تغییر از بیت به بند (سطر))کاهش استفاده از قالبهای کهن شعر فارسیرواج استفاده از قالبهای شعر نو (قالبهای نیمایی و سپید)عدم التزام به مساوی بودن طول بندهای یک شعر با یکدیگرعدم رعایت تساوی پایههای آوایی بندهای شعر با یکدیگرابهام و معناگریزی در شعر این دوره و پسندیده بودن اینهاتازگی صور خیال و تفاوت آنها با تصویرهای شاعرانه ساخت شاعران کلاسیکگرایش زیاد به نماد برای ساخت تصویرهای شاعرانهگزینش وزن شعر متناسب با لحن طبیعی گفتار و زبان مخصوص هر شعر
ویژگی های فکری شعر معاصر تا انقلاب
مختصات فکری شعر دوره معاصر تا انقلاب ۱۳۵۷ را در بخش زیر فهرست کردهایم.
- بازگشت معشوق به حالت معشوق زمینی (مانند دورههای اولیه شعر فارسی)تبدیل مخاطب از مردم خواص به عامه مردمعدم محدودیت در موضوع شعر و باز بودن دست شاعر برای انتخاب مضمونتفکرات اینزمینی و ایندنیاییکاهش کاربرد مدح، هجو و ذمتوجه به مضمونهای اجتماعی، سیاسی و خصوصیلحن شاعرانه صمیمانه و متواضعانه
مثال شعر معاصر تا انقلاب
یکی از اشعار نیما را به عنوان نمونهای برای شعر معاصر پیش از انقلاب در کادر زیر آوردهایم تا مشخصات این سبک را در این شعر بهتر درک کنید.
خشک آمد کشتگاه مندر جوار کشت همسایهگرچه میگویند: «میگریند روی ساحل نزدیکسوگواران در میان سوگواران»قاصد روزان ابری! داروگ! کی میرسد باران؟
بر بساطی که بساطی نیستدر درون کومه تاریک من که ذرهای با آن نشاطی نیستو جدار دندههای نی به دیوار اتاقم دارد از خشکیش میترکدچون دل یاران که در هجران یارانقاصد روزان ابری! داروگ! کی میرسد باران؟(نیما یوشیج)
سبک نثر معاصر تا انقلاب ۱۳۵۷
در این بخش به بررسی ویژگی های سبکی نثر این دوره میپردازیم.
ویژگی های زبانی نثر معاصر تا انقلاب
مشخصات زبانی نثر این دوره را در این بخش آوردهایم.
- ورود بعضی از واژههای اروپایی به نثرهای ادبیکاهش کاربرد لغات عربیورود لغات، اصطلاحات و کنایههای عامیانه به نثر داستانی این دورهحذف افعالبرهم زدن ساختار نحوی جملههاتأثیر نثر داستانی از محاوره اقشار گوناگون اجتماعی ایرانجملهها و افعال کوتاه
ویژگی های ادبی نثر معاصر تا انقلاب
در فهرست زیر، همه مشخصات مهم قلمرو ادبی نثر این دوره را مشخص کردهایم.
- توصیفات عینی، بیرونی، مشخص و کوتاه از شخصیتها و پدیدههاوجود سبکهای متنوع داستاننویسی (مانند سبک شخصی نویسندههای گوناگون (جمالزاده، هدایت و...))تنوع در ساختارها و قالبهای داستانی: مثلخاطرهنویسی، داستان کوتاه، داستان بلند، نمایشنامه، رمان، سفرنامه
ویژگی های فکری نثر معاصر تا انقلاب
مشخصات فکری نثر دوره معاصر تا انقلاب ۱۳۵۷ را در فهرست زیر آوردهایم.
- تنوع مضمون: مثل داستانهای زنانه، کودکانه، اقلیمی، شهرینگارش رمانهای تاریخی، سیاسی، علمی، فلسفی و...وجود رد پای اساطیر رومی، یونانی، هندی و عبری در داستاننویسی این دورهتأثیر واضح مکتبهای ادبی و فلسفی قرن نوزدهم و بیستم اروپا (مثل تأثیر رمانتیسم در آثار ادبی این دوره)مضامین پرکاربرد این دوره: انسان، آموزش و پرورش، عشق، روشنفکری، استبداد، سیاست، انقلاب، جنگ، ستیز و مبارزه با خرافات و...
مثال نثر سبک معاصر پیش از انقلاب
در کادر زیر نمونهای از نثر این دوره آوردهایم تا مشخصات آن را بهتر درک کنید.
خبرهای رنگارنگی که از کرمانشاه جایگاه کس و کار میرسید طاقتم را طاق نموده و با آنکه پس از هزارها خون دل تازه در اداره مالیه ملایر برای خود کسی و صاحب اسم و رسم و سر و سامانی گشته بودم و در مسافرت به کرمانشه هم در آن موقع، هزارگونه خطر محتل بود ولی خیال اینکه مبادا خدای ناخواسته در این کشمکشهای روزانه آسیبی به مادر پیرم برسد دنیا در پیشم چشمم تار شده و تکلیف فرزندی خود را چنان دیدم که ولو خطر جانی هم در میان باشد خود را به کرمانشاه و خاندان خود رسانده و در عوض آن همه خون جگری که این پیرزن مهربان در راه پرورش من نوشیده بود در این روز بیکسی کس او بوده و ناموس خانواده را تا حد مقدور حفظ نماییم.(جمالزاده)
سبک شناسی ادبیات معاصر در دوره پس از انقلاب
حال که با سبک ادبی شعر و نثر آثار ادبی معاصر تا انقلاب ۵۷ آشنا شدیم، در این بخش آثار ادبی معاصر پس از انقلاب را از منظر ویژگی های سبکی آنها بررسی میکنیم.
با تماشایفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳در میتوانید با این آثار و مشخصات آنها بیشتر آشنا شوید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
مهم ترین ادیبان سبک ادبی معاصر در دوره پس از انقلاب
در فهرست زیر برخی از مهمترین شخصیتهای ادبی دوره معاصر که عمده فعالیت آنها در دوران پس از انقلاب ۱۳۵۷ بوده است را آوردهایم.
- سهراب سپهریفروغ فرخزادبهرام بیضاییقیصر امینپورعباس معروفی
سبک شعر معاصر پس از انقلاب
در این بخش به معرفی ویژگی های سبکی شعر معاصر بعد از انقلاب ۱۳۵۷ میپردازیم.
ویژگی های زبانی شعر معاصر پس از انقلاب
مشخصات زبانی شعر این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- افزایش بسامد واژههای مثل جنگ، شهادت، دین، وطندوستی و ایثاررو آوردن به مفهومهای انتزاعینزدیکی واژهها و زبان شعری قصیدههای این دوره به قصاید سبک خراسانیکاربرد زیاد باستانگرایی و رغبت زیاد به استفاده از لغات فارسی کهنآفریدن ترکیبهای بدیع و نو و آشناییزدایی در نتیجه آفرینش این ترکیبها
ویژگی های ادبی شعر معاصر پس از انقلاب
در بخش زیر، ویژگی های ادبی شعر معاصر در این دوره را فهرست کردهایم.
- رواج دوباره قالبهای سنتی شعری مخصوصاً قصیده و غرل (در کنار رواج شعر نو)علاقه شاعران به سبک خراسانی و عراقی و تقلید از این دو سبکرو آوردن به تمثیل وسمبلگرایی(نمادگرایی)تمایل شاعران به خیالبندی (و نزدیک شدن شاعران در این دوره به شعر صائب تبریزی و بیدل دهلوی (شاعران مطرح سبک هندی))
ویژگی های فکری شعر معاصر پس از انقلاب
مشخصات فکری شعر معاصر در این دوره را در فهرست زیر آوردهایم.
- نمایان بودن روح حماسه و عرفان در شعر این دورهتوجه شاعران به مضمونها و مفاهیم اسلامی (خصوصاً فرهنگ عاشورایی)غلبه بُعد زمینی در اندیشههای حماسیغلبه بُعد آسمانی و معنوی در اندیشههای عرفانیرو آوردن شاعران به مفهومهای انتزاعیدرون مایه فرهنگ دفاع مقدس به عنوان یکی از اصلیترین درونمایههای شعر این دوره
مثال شعر معاصر پس از انقلاب
در کادر زیر نمونهای از شعر معاصر پس از انقلاب را آوردهایم تا بتوانید ویژگیهای شعر این دوره را به صورت عملی مشاهده و بررسی کنید.
شهید کوچههای سرد و تاریکمشهید جادههای دور و بیعابرپناه چترهای مانده در طوفانشهید روزهای رفته از خاطرتو از من میگریزی عشق یا نفرتتو با من آشنایی دوست یا دشمنشهید جنگ هر روزی که میبینیکنار لالهها بنویس اسم منچه فرقی میکند یا من از این توفانبه ساحل میرسم یا موج یا قایقکنار لالهها بنویس یک سربازکنار لالهها بنویس یک عاشق...امید راههای رفته تا امروزشهید کوچههای ساکت و سردمپر و بالی از این پرواز میگیرمتقاص دست و بازویی که گم کردمکنار لالهها بنویس اسمی کهپناه خواب آرام پرستوهاستامید بیپناهیهای آدمهاشهید برکه آرامش قوهاست(عبدالجبار کاکایی)
سبک ادبی نثر معاصر فارسی پس از انقلاب ۱۳۵۷
در این بخش، ویژگی های سبکی نثر معاصر فارسی در دوره بعد از انقلاب ۱۳۵۷ را در سه قلمرو زبانی، ادبی و فکری بررسی میکنیم.
ویژگی های زبانی نثر معاصر پس از انقلاب
در فهرست زیر، همه ویژگی های زبانی نثر این دوره را مشخص کردهایم.
- ادامه سبک سادهنویسی در این دوره مانند سادهنویسی دوره گذشتهرواج زبان عامیانه در داستاننویسی (به خصوص در داستانهای جنگ)ورود واژگان مرتبط به فرهنگ شهادت، مقاومت، مبارزه و ایثار به نثر این دوره
ویژگی های ادبی نثر معاصر پس از انقلاب
با مشاهده موارد فهرست زیر، مشخصات ادبی نثر معاصر پس از انقلاب را خواهید شناخت.
- رواج گرایش نویسندگان به سبکهای جدید داستاننویسی (مانند مینیمالنویسی، جریان سیال ذهن و مدرننویسی)گرایش نویسندگان به داستان کوتاه (در دوره قبل گرایش نویسندگان به داستان بلند بود.)رواج گرایش نویسندگان به قالبهای غیرداستانی مانند سفرنامه، شرححالنویسی، خاطرهنویسی، قطعههای ادبی و...
ویژگی های فکری نثر معاصر پس از انقلاب
مختصات فکری نثر معاصر فارسی در دوره معاصر پس از انقلاب را در فهرست زیر آوردهایم.
- تنوع در مضامین و موضوعاتحاکمیت اندیشههای اجتماعی و سیاسی بر نثر این دورهجلوه دادن چهره دین و دین داری به شیوه مطلوبوجود نشانههایی اندک از اندیشههای مکتب «اومانیسم (انسانگرایی)» بر داستانها
مثال نثر سبک معاصر پس از انقلاب
نمونهای از نثر این دوره را در کادر زیر آوردهایم تا بتوانید آن را با ویژگیهای سبکی این دوره مطابقت بدهید.
تهمینه کهنجان هم کل شب را فکر کرد. جای خالی مویش روی بالش اعصابش را به هم ریخته بود. آیا او خرده بورژوایی بود که از دست دادن یکی از نمادهای سنتی زنانگیاش چنین مکدرش میکرد؟ آیا او زنی بود که ته دلش دوست داشت دیگران از زیباییاش تعریف کنند و تمام کارهای انقلابیاش هم برای خودنمایی بود؟ آیا موقعی که در تاکسی تلفنی نشسته بود، احساس خوبی داشت؟ آیا او آرزو داشت به خاطر صدها شابلونی که بر در و دیوار تهران زده بود دستگیر شود و برود اوین تا کلهگندههای حزب بفهمند میتوانند مثل داییاش روی او هم حساب کنند(مهدی یزانی خرم)
سؤالات پرتکرار سبک شناسی در ادبیات فارسی
تا اینجا به طور کامل بررسی کردیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با سبک های ادبی فارسی و ویژگیهای آنها نیز آشنا شدیم. در این بخش به پرتکرارترین سؤالها در این زمینه پاسخ میدهیم تا ابهامی در زمینه این مبحث در ذهن شما باقی نماند.
سبک شناسی یعنی آثار ادبی را متناسب با ویژگیهای مشترک آنها دستهبندی کنیم. این دستهبندی میتواند بر مبنای دوره تاریخی، بر مبنای منطقه جغرافیایی، بر مبنای موضوع و بر مبناهای دیگر یا ترکیبی از آنها باشد.
سبک شناسی بهار که به سبک شناسی معروف است، مهم ترین اثر در زمینه سبک شناسی فارسی است. نام دیگر این کتاب، «تاریخ تطور نثر فارسی» است و محمدتقی بهار معروف به ملک الشعرا و از مهمترین شاعران سبک بازگشت ادبی، آن را در سه جلد تألیف کرده و در آن به سیر تغییرات نثر فارسی از دوران باستان تا زمانه خود پرداخته است.
کتاب های سبک شناسی در ادبیات فارسی چه کتاب هایی هستند؟
مشهورترین کتاب شبک شناسی در ادبیات فارسی، همان سبک شناسی بهار است اما بعد از او نیز، محققان کتابهایی در زمینه بررسی سبک شناسی ادبی آثار فارسی تألیف کردهاند که برخی از آنها را در فهرست زیر معرفی کردهایم.
- «سبکشناسی نظم و نثر فارسی»:سیاوش مرشدی«قطعات»:سیروس شمیسا«سبکشناسی»: محمود فتوحی
سبک شناسی در علوم و فنون چیست؟
در کتاب های علوم و فنون ادبی ۱ (پایه دهم)، ۲ (پایه یازدهم) و ۳ (پایه دوازدهم) به بررسی سبک های ادبی شعر فارسی و نثر فارسی پرداختهاند که در فهرست زیر، سبکهای ادبی موجود در هر یک از این پایهها و کتابها را مشخص کردهایم.
- علوم و فنون ادبی ۱:سبک خراسانی / سبک سدههای پنجم و ششمعلوم و فنون ادبی ۲:سبک عراقی / سبک هندیعلوم و فنون ادبی ۳:سبک بازگشت ادبی / سبک بیداری / سبک معاصر
سبک شناسی در علوم و فنون یازدهم شامل چه مواردی است؟
در علوم و فنون یازدهم با سبک شناسی سبک های عراقی و هندی مواجه هستیم که از نظر زمانی مربوط به قرنهای هفتم تا یازدهم هستند.
نمونه سؤال سبک شناسی در ادبیات فارسی
حال که دانستیم سبک شناسی در ادبیات چیست و سبک های ادبی گوناگون فارسی را با مثال و ذکر ویژگیهای آنها، شناختیم، میتوانید در آزمون زیر شرکت کنید. این آزمون متشکل از پرسشهای چهارگزینهای است که برای پاسخ دادن به هریک از آنها باید گزینه درست مورد نظر خود را انتخاب و سپس روی گزینه «مشاهده گزینه صحیح» کلیک کنید. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.
۱. در کدامیک از گزینههای زیر، ویژگیهای زبانی و ادبی شعر زیر را به درستی مشخص کردهایم؟
مرا بسود و فرو ریخت هر چه دندان بودنبود دندان لا، بل چراغ تابان بودسپید سیم زده بود و در و مرجان بودستاره سحری بود و قطره باران بودیکی نماند کنون زان همه بسود و بریختچه نحس بود همانا که نحس کیوان بودنه نحس کیوان بود و نه روزگار درازچه بود؟ منت بگویم: قضای یزدان بودهمیشه شاد و ندانستمی که غم چه بوددلم نشاط و طرب را فراخ میدان بودتو رودکی را ای ماهرو کنون بینیبدان زمانه ندیدی که این چنینان بودبدان زمانه ندیدی که در جهان رفتیسرودگویان گویی هزاردستان بودشد آن زمانه که شعرش همه جهان بنوشتشد آن زمانه که او شاعر خراسان بودکنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتمعصا بیار که وقت عصا و انبان بود(رودکی)
ویژگیهای زبانی: سادگی و روانی زبان/ استفاده زیاد از واژههای فارسی / کاربرد کم لغات عربی / استفاده از واژههای کهن فارسی / ساختمان ساده در اکثر واژهها / استفاده از دستورهای تاریخی مانند آوردن «بـ» بر سر افعال ماضی «بسود» و «بریخت»ویژگیهای ادبی: استفاده در حد طبیعی و اعتدال از آرایههای ادبی / توصیفهای طبیعی و ساده و محسوس / واقعگرا بودن شعر /
ویژگیهای زبانی: درهم آمیخته بودن مختصات نو و کهن در زبان این شعر / استفاده زیاد از واژههای عربی در کنار واژههای کهن فارسی / پیچیده بودن ساختار واژهها و بیشتر جملههاویژگیهای ادبی: استفاده از آرایههای ادبی به عنوان وسیله برای بیان مقصود شاعر / بسامد بیشتر آرایههای ادبی لفظی نسبت به آرایههای ادبی معنوی
ویژگیهای زبانی: استفاده زیاد از واژگان بیگانه مانند واژههای عربی/ توصیفات تکراری و پر از تصنع و پیچیدگی / ساختمان پیچیده برای اکثر واژهها / زبان صمیمی و دوستانهویژگیهای ادبی: تکلف در استفاده از آرایههای ادبی / استفاده از آرایه تلمیح برای مضمونسازی در این شعر / استفاده از قالب شعری غزل
ویژگیهای زبانی: کاربرد بیشتر واژههای کهن فارسی نسبت به واژههای عربی / زبان روان و صمیمی / پیچیدگی زبان / کوتاهی جملهها / استفاده از ردیفهای طولانی و پیچیدهویژگیهای ادبی: کاربرد آرایه به مثابه وسیله / سادگی در استفاده از آرایههای ادبی / زیادتر بودن آرایههای معنوی نسبت به آرایههای لفظی / تصیفات غیرطبیعی و نامحسوس
رودکی از نخستین شاعران زبان فارسی است و بنابراین باید ویژگیهای شعر او را متناسب با ویژگیهای سبک خراسانی و شعر این سبک، انتخاب کنیم که در گزینه اول با همین ویژگیهای روبهرو هستیم.
۲. در کدامیک از گزینههای زیر، ویژگیهای زبانی و فکری شعر زیر را درست تشخیص دادهایم؟
آن یکی آدم در یاری بزدگفت یارش: «کیستی ای معتمد؟»گفت من، گفتش «برو هنگام نیست»بر چنین خوانی مقام خام نیستخام را جر آتش هجر و فراقکی پزد کی وارهاند از نفاقرفت آن مسکین و سالی در سفردر فراق دوست سوزید از شررپخته شد آن سوخته، پس بازگشتباز گرد خانه انباز گشتحلقه زد بر در به صد ترس و ادبتا بنجهد بیادب لفظی ز لببانگ زد یارش که «بر در کیست آن؟»گفت: «بر در هم تویی ای دلستان»(مولوی)
ویژگیهای زبانی: استفاده بیشتر از واژههای فارسی نسبت به واژههای عربی / استفاده افراطی از واژههای کهن فارسیویژگیهای فکری: حاکمیت تفکر بیاعتباری دنیا در این شعر / رد پای اندیشه صوفیانه در ابیات پایانی این شعر
ویژگیهای زبانی: درهمآمیختگی مختصات کهن و نو (مانند آوردن «در» به جای شکل قدیمی آن یعنی «اندر» و استفاده از کاربرد تاریخی «بنجهد» به جای «نجهد») / استفاده از واژههای عربی (مانند «نفاق» و «فراق»)ویژگیهای فکری: آسمانی کردن مقام معشوق / ورود عرفان و مفاهیم عرفانی به شعر
ویژگیهای زبانی: ساختمان مرکب یا پیشوندی اکثر واژهها / جملههای کوتاهویژگیهای فکری: توجه به معشوق زمینی و ایندنیایی / لزوم توجه به همه پدیدههای آفرینش
ویژگیهای زبانی: ورود لغات ترکی و مغولی به زبان این شعر / استفاده بیشتر از جملههای بلند و دارای تکلفویژگیهای ادبی: ستایش دوری از معشوق / پند و اندرز برای اندیشه ادبپروری
مولوی از مهمترین شاعران سبک عراقی است و برای یافتن ویژگیهای شعر آن باید به دنبال یافتن ویژگیهای شعر سبک عراقی باشیم که در گزینه دوم همین ویژگیها را قرار دادهایم.
۳. در کدام گزینه مقایسه درستی از ویژگیهای سبکی فکری دو شعر زیر آوردهایم و سبک هریک از آنها را درست مشخص کردهایم؟
چنین گفت رستم به آواز سختکه ای شاه شادان دل و نیکبختاگر جنگ خواهی و خون ریختنبر این گونه سختی برآویختنبگو تا سوار آورم زابلیکه باشند با خنجر کابلی(فردوسی)
کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد؟یک نکته از این معنی گفتیم و همین باشداز لعل تو گر یابم انگشتری زنهارصد ملک سلیمانم در زیر نگین باشدغمناک نباید بود از طعن حسود ای دلشاید که چو وابینی خیر تو در این باشد(حافظ)
شعر اول: سبک خراسانی (واقعگرا و توجه به دنیای بیرون / رواج روحیه پهلوانی و حماسی)شعر دوم: سبک عراقی (ذهنگرایی و توجه به درون / باور به قضا و قدر / رواج روحیه عرفانی)
شعر اول: سبک خراسانی (باور به اختیار و اراده / بازتاب کم علوم و فنون در شعر)شعر دوم:سبک هندی (معناگرا نه صورتگرا / آفرینش مضمون / خلاصه شدن اندیشه غالب شعر در یک بیت)
شعر اول: سبک سده پنجم و ششم (ورود اندیشههای ناشی از جنگهای دهشتناک به شعر این دوره)شعر دوم: سبک خراسانی (فکر و اندیشههای ساده / تصویرهای ذهنی ساده و محسوس)
شعر اول: سبک بازگشت ادبی (بازگشت به اسلوبهای کهن / تقلید از آثار ادبی سبک خراسانی و عراقی)شعر دوم: سبک عراقی (معنا گرایی / آسمانی و عرفانی شدن معشوق)
۴. متن زیر از کتاب «تاریخ عالمآرای عباسی» است. در کدام گزینه ویژگیهای زبانی و ادبی این متن را مشخص کردهایم؟
از طبقه علیه شعرا که ناظمان مناظم سخنپیرایی و پیرانهبندان سلسله معنی آراییاند در آن هنگام در اردوی معلا و ممالک محروسه، شاعران سخنور و سخنوران بلاغتگستر بیشمار بودند در اوایل حال حضرت خاقانی جنت مکانی توجه تمام به حال این طبقه بود.(اسکندر بیگ ترکمان)
ویژگیهای زبانی: فراوانی واژههای کهن و مهجور فارسی / درهمآمیختگی مشخصات زبانی کهن و نوویژگیهای ادبی: آرایههای ادبی طبیعی و متناسب با طبیعت زبان
ویژگیهای زبانی: آمیخته شدن شعر و نثر با یکدیگرویژگیهای ادبی: استفاده از آرایههای ادبی محسوس و ملموس
ویژگیهای زبانی: ورود واژههای بیگانه عربی، ترکی، مغولی به زبان نثر این دوره / جملههای ساده و کوتاهویژگیهای ادبی: فراوانی آرایههای ادبی لفظی و کاهش استفاده از آرایههای ادبی معنوی
ویژگیهای زبانی: فراوانی واژهها و ترکیبات عربی / کاربرد تتابع اضافات (مانند پیرانهبندان سلسله معنیآرایی)ویژگیهای ادبی: ترکیبهای ادبی تصنعی
نثر این کتاب از نوع نثر ساده سبک هندی است و به همین دلیل ویژگیهای آن مطابق با گزینه چهارم این سؤال است.
۵. در کدامیک از گزینههای زیر، اثری ادبی مربوط به سبک دور بازگشت ادبی وجود دارد؟
روی تو کس ندید و هنوزت رقیب هستدر غنچهای هنوز و صدت عندلیب هستگر آمدم به کوی تو چندان غریب نیستچون من در آن دیار هزاران غریب هستدر عشق، خانقاه و خرابات فرق نیستهرجا که هست، پرتو روی حبیب هست(حافظ)
ز هر سو سپه بیکران کشته شدزمانه همی بر بدی گشته شدبه بیژن چنین گفت گودرز پیرکز ایدر برو زود برسان تیربه سوی فریبرز برکش عنانبه پیش من آر اختر کاویان(فردوسی)
دو چشم او که ندانم فرشته یا که پریستبه خواب رفت و مرا در بدن تب سهریستستاره کس به ندیدست و آفتاب به همبر آفتاب رخش لب ستاره سحریستاگر ستاره نبیند که گونه مه منز آفتاب بود خوبتر ز بیبصریست(صفای اصفهانی)
به آفتاب سلامی دوباره خواهم کردبه جویبار که در من جاری بودبه ابرها که فکرهای طویلم بودندبه رشد دردناک سپیدارهای باغ که با مناز فصلهای خشک گذر میکردند(فروغ فرخزاد)
۶. ویژگیهای زبانی، ادبی و فکری که در اینجا آوردهایم، مربوط به کدامیک از گزینههای زیر است؟
«روی آوردن به قالبهای جدید مانند تصنیف / کمتوجهی به آرایههای ادبی و استفاده از شعر به عنوان وسیله آگاهسازی مردم / درونمایههایی چون آزادی، وطن، مبارزه با استبداد و...»
آن نه زلف است و بناگوش که روز است و شب استوآ نه بالای صنوبر که درخت رطب استنه دهانی است که در وهم سخندان آیدمگر اندر سخن آیی و بداند که لب استآتش روی تو زینگونه که در خلق گرفتعجب از سوختگی نیست که خامی عجب است(سعدی)
اگر گل آرد بار آن رخان او نه شگفتهرآینه چو همه مِی خورَد گل آرد باربه زلف کژّ ولیکن به قد و قامت راستبه تن درست ولیکن به چشمکان بیمار(رودکی)
نگارم در کنار و ساغر مِی بر لب است امشبشبی کامد مساعد کوکب من امشب است امشبزلال وصل در کام من و ز آتش غیرتدل و جان را غیر تا صبح در تاب و تب است امشببود در هاله آغوش من آن مه نمیدانمنصیبم این سعادت از کدامین کوکب است امشب(مشتاق اصفهانی)
از اشک همه روی زمین زیر و زبر کنمشتی گرت از خاک وطن هست به سر کنغیرت کن اندیشه ایام بتر کناندر جلو تیر عدو سینه سپر کنچه کجرفتاری ای چرخ! چه بدکرداری ای چرخ!سر کین داری ای چرخ! نه دین داری نه آیین داری ای چرخ!از دست عدو ناله من از سر درد استاندیشه هر آنکس کند از مرگ، نه مرد استجانبازی عشاق نه چون بازی نرد استمردی اگرت هست کنون وقت نبرد است(عارف قزوینی)
۷. در کدامیک از گزینههای زیر، ویژگیهای سبکی زیر را مشاهده میکنید؟
«جملهبندیهای ساده و باز بودن دست شاعر برای استفاده از واژهها / تغییر واحد شعر از بیت به بند و استفاده طبیعی از آرایهها / تفکرات ایندنیایی و زمینی شدن معشوق»
مرده بودم از غمت بر سر رسیدی دی مرامن ندیدم گر تو را شادم که تو دیدی مراخون خود بخشیدمت کز رشک وقت کشتنمغیر چون کرد التماس من، نبخشیدی مراامشب و امروز ز روی تو چشمم روشن استدر نظر ناید دگر ماهی و خورشیدی مرا(آذر بیگدلی)
شب همه شب شکسته خواب به چشممگوش بر زنگ کاروانستمبا صداهای نیمزنده ز دورهمعنان گشته، همزبان هستمجاده اما ز همه کس خالی استریخته بر سر آوار آواراین منم مانده به زندان شب تیره که بازشب همه شبگوش بر زنگ کاروانستم(نیما یوشیج)
به خاک تیره آخر خودسریها میبرد ما راچو آتش گردنافرازی ته پا میبرد ما راغبار حسرت ما هیچ ننشست از زمینگیریکه هرکس میرود چون سایه از جا میبرد ما راندارد غارت ما ناتوانان آنقدر کوششغباریم و تپیدن از کف ما میبرد ما را(بیدل دهلوی)
گفت فرعونش چرا تو ای کلیمخلق را کشتی و افکندی تو بیمدر هزیمت از تو افتادند خلقدر هزیمت کشته شد مزد ز زلقلاجرم مردم تو را دشمن گرفتکین تو در سینه مرد و زن گرفت(مولوی)
۸. ویژگیهای سبکی زیر مربوط به کدامیک از سبکهای ادبی است؟ و در کدام گزینه، شعری در همان سبک ادبی را آوردهایم؟
«درآمیختگی شعر و نثر و جمع بستن کلمات فارسی و مغولی با «ات» عربی / سرودن شعرهای ضعیف در خلال نثر توسط نویسنده / استفاده نویسندگان از تواریخ برای نهادینهسازی فرهنگ تشیع»
سبک عراقیبیدار کن طرب را بر من بزن تو خود راچشمی چنین بگردان کوری چشم بد راخود را بزن تو بر من این است زنده کردنبر مرده زن چو عیسی افسون معتمد راای رویت از قمر بِه، آن روبهروی من نِه(مولوی)
سبک هندیغوطه در گل داده بود اندیشه دنیا مراناله نی شد دلیل عالم بالا مراگرچه چون حلاج مهر خامشی بر لب زدمزور مِی برداشت آخر پنبه از مینا مرااز سیاهی خضر میآرد گلیم خود بروننیست بر خاطر غبار از ظلمت سودا مرا(صائب تبریزی)
سبک عراقیدر ازل هر کاو به فیض دولت ارزانی بودتا ابد جام مرادش همدم جانی بودمن همان ساعت که از مِی خواستم شد توبهکارگفتم این شاخ ار دهد باری، پشیمانی بودخود گرفتم کافگنم سجاده چون سوسن به دوشهمچو گل بر خرقه رنگ می مسلمانی بود(حافظ)
سبک هندیهرگز دلم برای کم و بیش غم نداشتآری نداشت غم که غم بیش و کم نداشتدر دفتر زمانه فتد نامش از قلمهر ملتی که مردم صاحبقلم نداشتدر پیشگاه اهل خرد نیست محترمهرکس که فکر جامعه را محترم نداشت(فرخی یزدی)
۹. در کدامیک از گزینههای زیر نثری مربوط به سده پنجم و ششم و با مشخصات زیر وجود دارد؟
«ورود اصطلاحات علمی و فنی به نثر / استفاده از مترادفها / استفاده از لغات مهجور عربی، ترکی و مغولی / کاربرد ترکیبهای دشوار / به کار بردن تمثیل»
کمکم به بازار رسیده بودم. محرمانه بادی توی آستین انداختم ولی در ظاهر رو را تا آن درجه که میشد روی اخموی شیخ جعفر شیرین و خندان و مهربان باشد بشاش کردم و جوابهای سلام را چنان با لطف و محبت میدادم که گویی پنجاه سال ملای محله بودهام مردم هی میپرسیدند جنب شیخ تازه مازه خدمت شما چیست؟ من هم مثل اینکه سر سیم مخصوص وزارتخانه ایران و خارجه به صندوقخانه اتاقم وصل باشد...(جمالزاده)
میترسم که فردا بمیرم و هنوز خودم را نشناخته باشم زیرا در طی تجربیات زندگی به این مطلب برخوردم که چه ورطه هولناکی میان من و دیگران وجود دارد و فهمیدم که تا ممکن است باید خاموش شد تا ممکن است باید افکار خودم را برای خودم نگه دارم.(صادق هدایت)
طب صناعتی است که بدان صناعت صحت در بدن انسان نگاه دارند و چون زائل شود باز آرند و بیارایند او را به درازی موی و پاکی روی و خوشی بوی و گشادگی.اما طبیب باید که رقیق الخلق حکیم النفس جدید الحدس باشد و حدس حرکتی باشد که نفس را بود در آراء صائبه. اعنی که سرعتی انتقالی بود از معلوم به مجهول. و هر طبیب که شرف انسان نشناسد رقیق الخلق نبودو تا منطق نداند، حکیم النفس نبود.(نظامی عروضی)
یکی را از ملوک عرب حدیث مجنون لیلی و شورش حال او بگفتند که با کمال فضل و بلاغت سر در بیابان نهاده است و زمام عقل از دست داده.بفرمودش تا حاضر آوردند و ملامت کردن گرفت که: «در شرف انسان چه خلل دیدی که خوی بهایم گرفتی و ترک عشرت مردم گفتی؟»(سعدی)
۱۰. سبک ادبی کدامیک از گزینههای زیر با هم تفاوت دارد؟
رغت به عاشقان کن ای جان صدر غائببنشین میان مستان اینک مه و کواکبآن روز پرعجایب وان محشر قیامتگشته است پیش حسنت مستغرق عجایب(مولوی)
راهی است ره عشق به غایت خوش و نزدیکهر ره که جز این است همه دور و دراز استمستی که خراب ره عشق است در این رهخواب خوش مستیش همه عین نماز است(عراقی)
صبحم خاکی به صحرا برد باد از کوی دوستبوستان در عنبر سارا گرفت از بوی دوستدوست گر با ما بسازد دولتی باشد عظیمور نسازد مینباید ساختن با خوی دوست(سعدی)
شب سیاه بدان زلفکان تو ماندسپید روز به پاکی رخان تو ماندعقیق را چو بسایند نیک سودهگرانکه آبدار بود ب لبان تو ماند(دقیقی)
جمع بندی سبک شناسی در ادبیات فارسی
در این مطلب از مجله یاد گرفتیم سبک شناسی در ادبیات چیست و با انواع سبک های ادبی در ادبیات فارسی آشنا شدیم. در پایان مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم که با استفاده از آنها یادگیری خود را بسنجید و آن را افزایش دهید.
- مجموعه فیلم آموزش علوم انسانی دوره متوسطه – درس، تمرین، حل مثال و تستفیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۳ – پایه دوازدهم به همراه حل سوالات کنکور + جزوه و نمونه سوالاتمجموعه فیلم آموزش آرایههای ادبی فارسی + از تشبیه و جناس تا تشخیص و مراعات نظیر + مثالمبانی تحلیل متن در فارسی – به زبان سادهادبیات سفر و زندگی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟ – هر آنچه باید بدانید
گسترش اندیشه پویا از سال ۱۳۸۲ در حوزه مشاوره فناوری اطلاعات و آموزش تخصصی فعالیت میکند. برای دریافت مشاوره با ما تماس بگیرید.